Fiilde Yapı Temelleri

Fiilde yapı konusu, sözcükte yapı konusuyla benzerlik gösterir. Öncelikle yapım eki ve çekim ekinin ne olduğunu anlamalıyız, çünkü bu ikisi fiillerin yapısını belirlememize yardımcı olur.

Yapım ekleri sözcüklere eklendiğinde onlardan yeni anlamlar türetir. Örneğin "sev-" fiiline "-in" eki geldiğinde "sevin-" gibi yepyeni bir anlam oluşur. Çekim ekleri ise sözcüğün anlamını değiştirmez, sadece sözcükler arasında ilişki kurmaya yarar. "Bakkal-dan ekmek-ler-i al-dı" cümlesindeki ekler çekim ekidir ve bu ekler olmadan cümlemiz "Bakkal ekmek al" gibi eksik kalır.

Fiilde yapı konusunu üç ana başlıkta inceleyeceğiz: basit fiiller, türemiş fiiller ve birleşik fiiller. Birleşik fiillerin de kendi içinde yardımcı fiille kurulanlar, anlamca kaynaşmış olanlar ve kurallı birleşik fiiller olarak üç alt türü vardır.

💡 Püf Noktası: Bir fiilin yapısını belirlerken önce yapım eki alıp almadığına, sonra birden fazla sözcükten oluşup oluşmadığına bakın. Yapım eki yoksa basit, yapım eki varsa türemiş, birden fazla sözcükten oluşuyorsa birleşik fiildir.

Basit ve Türemiş Fiiller

Basit fiiller, yapım eki almamış fiillerdir. Çekim eki alabilirler ama bu onların basit olma özelliğini değiştirmez. Örneğin "sev-" fiili basittir ve "sev-di-m" şeklinde çekim eki alsa bile yine basit fiil olarak kalır. "Kaç-", "kov-", "şaş-" ve "bil-" gibi fiiller de basit fiillere örnektir.

Türemiş fiiller ise yapım eki almış fiillerdir. Bu fiiller isim ya da fiil kökünden türetilebilir. Mesela "sev-in-mek" fiili, "sev-" fiilinden türemiştir ve "su-la-mak" fiili "su" isminden türemiştir. Türemiş fiillerde kökten hemen sonra mutlaka bir yapım eki bulunur.

Birleşik fiiller ise birden fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. "Hasta ol-" örneğinde olduğu gibi, "hasta" ve "ol-" sözcükleri birleşerek yeni bir fiil oluşturur.

Birleşik fiiller üç şekilde oluşturulur:

1. Yardımcı fiil ile kurulan birleşik fiiller
2. Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller
3. Kurallı birleşik fiiller

💡 Önemli İpucu: Bir fiilin türemiş mi yoksa basit mi olduğunu anlamak için köküne bakın. Eğer köküyle beraber yapım eki varsa $sev-in, su-la gibi$, o fiil türemiştir. Yoksa basittir.

Birleşik Fiiller

Yardımcı fiil ile kurulan birleşik fiiller, bir isim ile "et-", "ol-", "kıl-", "eyle-" veya "buyur-" yardımcı fiillerinden birinin birleşmesiyle oluşur. "Hasta ol-", "namaz kıl-", "yardım et-" bu türden birleşik fiillerdir. Eğer birleşme sırasında ses olayı olursa, birleşik fiil bitişik yazılır. Örneğin "kayıp ol-" yerine "kaybol-", "his et-" yerine "hisset-".

Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller aslında deyimlerin fiil olarak kullanılmasıdır. Birden çok sözcük bir araya gelip mecaz bir anlam oluşturur. "Gözüne gir-", "baş vur-", "göze gel-" bu tür birleşik fiillere örnektir.

Kurallı birleşik fiiller, herhangi bir fiil ile belirli bazı fiillerin $bil-, ver-, gel-, kal-, dur-, yaz-$ birleşmesiyle oluşur ve araya "a", "e" veya dar ünlüler gelir. Bu birleşik fiiller cümleye yeterlilik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma anlamları katar.

Yeterlilik fiili, herhangi bir fiile "bil-" fiili eklenerek yapılır ve cümleye gücü yetme, olasılık veya rica anlamı katar. Örneğin "Okula geç kalırsam öğretmenim kızabilir" cümlesinde olasılık anlamı vardır. Olumsuzunda "bil-" fiili düşer: "Saatlerdir uğraşmama rağmen bulmacayı çözemedim".

💡 Dikkat Edilmesi Gereken Nokta: Birleşik fiillerde iki sözcük ayrı yazılsa da anlamca bir bütün oluştururlar. Bu sebeple cümledeki görevi belirlenirken tek bir fiil olarak değerlendirilirler.

Kurallı Birleşik Fiiller

Tezlik fiili, herhangi bir fiile "ver-" fiili eklenerek yapılır ve araya dar ünlülerden (ı, i, u, ü) biri girer. Cümleye çabukluk anlamı katar. Örneğin "Kurbağa sineği yakalayıverdi". Olumsuzluk eki asıl fiilden sonra gelirse önemsizlik, "ver-"den sonra gelirse olumsuz tezlik anlamı taşır: "Sen de o filmi görmeyiver" (önemsizlik) veya "Her şeye maydanoz oluverme" (olumsuz tezlik).

Sürerlik fiili, bir fiile "dur-", "kal-" veya "gel-" fiillerinden birinin eklenmesiyle oluşur ve araya "a" veya "e" gelir. Cümleye devam etme, süreklilik anlamı katar. Örneğin "Her on yılda bir, süregelen edebiyatı alaşağı ediyoruz" veya "Televizyonun karşısında uyuyakalmışım".

Yaklaşma fiili, herhangi bir fiile "yaz-" fiilinin eklenmesiyle oluşur ve araya "a" veya "e" gelir. Fiilin neredeyse gerçekleştiğini anlatır. "Kaldırımda yürürken düşeyazdım" veya "Onu görünce korkudan öleyazdım" gibi. Bu fiil türünün olumsuz çekimi yoktur.

Kurallı birleşik fiiller, cümlede anlam inceliklerini ifade etmemize yardımcı olur. Örneğin "Kitabı okudum" yerine "Kitabı okuyuverdim" dediğimizde hızlı bir şekilde okuma işini tamamladığımızı anlatmış oluruz.

💡 Hatırlatma: Kurallı birleşik fiillerde kullanılan yardımcı fiiller $bil-, ver-, gel-, kal-, dur-, yaz-$ cümleye özel anlamlar katar. Bu yüzden anlatımda ifade gücünü artırmak için bu yapıları doğru kullanmak önemlidir.