Fiilimsiler ve Temel Özellikleri

Fiilimsiler, fiil köklerinden türeyen ama cümlede isim, sıfat veya zarf görevi yapan sözcüklerdir. Bunlar fiil gibi olumsuz yapılabilir, ancak fiil gibi çekimlenemezler.

Üç temel fiilimsi türü vardır: İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil. Her birinin kendine özgü ekleri ve kullanımları vardır.

Bazı fiilimsilere benzeyen sözcükler vardır ki bunlara dikkat etmen gerekir. Örneğin: "Bahçedeki kazma herhalde kaybolmuş" cümlesindeki "kazma" bir fiilimsi değil, kalıplaşmış bir isimdir. "Masadaki dolma" veya "danışmada beklemek" gibi örneklerde de aynı durum söz konusudur.

💡 Dikkat et! Bir sözcüğün fiilimsi mi yoksa kalıplaşmış isim mi olduğunu anlamak için, sözcüğün cümledeki görevine bakmalısın. "Çilekleri dondurmayı düşündü" cümlesindeki "dondurmayı" bir fiilimsiyken, "dondurma yemek" dediğimizde ise bir isimdir.

İsim-Fiiller ve Sıfat-Fiiller

İsim-fiiller, fiil köklerine "-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş" ekleri getirilerek oluşturulur. Örneğin: "Durup dururken bir anda kahkahalarla gülmeye başladı." Bu sözcükler, isimlerin tüm özelliklerini taşıyabilir - hal eki, iyelik eki, çoğul eki alabilirler.

İsim-fiiller tamlamada kullanılabilir: "Okumanın yaşı olmazmış." Bazıları da sıfat görevi görebilir: "Kapıda bir asma kilit vardı."

Sıfat-fiiller ise "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleriyle türetilir ve cümlede sıfat görevinde kullanılır. Örneğin: "Boyanan kumaşlar, şu bölümde depolanıyor." veya "Bu nehirde kimi insanlar yüzer evlerde yaşıyor."

Bazı sıfat-fiiller zamanla kalıplaşarak bir varlığın adı olabilir: "Buradaki çağlayanın suyu bazen azalır." Bu durumda artık fiilimsi özelliğini yitirirler.

💡 İpucu: Sıfat-fiiller bazen niteledikleri isim düşünce adlaşmış sıfat olarak kullanılabilir: "Tabaklar kırıldı, kırılanları ben çöpe attım." (kırılan tabakları)

Zarf-Fiiller ve Özel Durumlar

Zarf-fiiller, cümlede zarf görevi yapan fiilimsilerdir. "-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...-e, -r...-maz, -casına, -meksizin, -dığında" gibi eklerle oluşturulur.

Zarf-fiiller, hareketin nasıl ya da ne zaman yapıldığını belirtir: "Çocuklar, konuşa konuşa yanımızdan geçtiler." veya "Sizinle İstanbul'a gelince görüşürüz."

Bazı zarf-fiil ekleri, anlam bakımından da gruplara ayrılır. Örneğin, "-cesine, -erek, -e...-e" gibi ekler durum anlamı (nasıl) katarken; "-ken, -ince, -eli" gibi ekler zaman anlamı (ne zaman) katar.

"-ken" eki fiillere geldiğinde zarf-fiil yapar, ancak isim soylu sözcüklere geldiğinde sadece zarf yapar: "Uçağı beklerken salonda kitap okudum." (fiilimsi) veya "Ben çocukken buradan küçük bir dere akardı." (zarf)

💡 Unutma: "-dik" eki ile oluşan sıfat-fiilleri, "-dikçe, -diğinde" gibi zarf-fiil eklerinden ayırt etmelisin. "Geldiğini duyunca..." $sıfat-fiil$ ve "Geldiğinde haberim olsun." $zarf-fiil$

Fiilimsiler ve Yan Cümlecikler

Fiilimsiler, birleşik cümlelerde yan cümlecik oluşturmak için çok önemlidir. Her fiilimsi, bir yan cümlecik kurar ve cümleyi daha zengin hale getirir.

Zarf-fiiller, anlamlarına göre iki gruba ayrılır. Durum anlamı taşıyanlar $"-cesine, -erek, -e...-e" gibi$ nasıl sorusuna cevap verirken; zaman anlamlı olanlar $"-ken, -ince, -eli" gibi$ ne zaman sorusuna cevap verir.

Bir cümlede kaç tane yan cümlecik olduğunu bulmak istiyorsak, fiilimsilere bakmalıyız. Her fiilimsi, bir yan cümlecik oluşturur.

Fiilimsiler, aynı zamanda cümleyi daha akıcı ve bağlantılı hale getirir. Böylece karmaşık düşünceleri daha az sözcükle ve daha etkili bir şekilde ifade edebiliriz.

💡 Pratik bilgi: Sınavlarda "kaç tane yan cümlecik vardır" diye sorulduğunda, cümledeki fiilimsileri sayarak yanıtı bulabilirsin. Her fiilimsi, bir yan cümlecik demektir.