Cümle Türlerine Giriş ve Yüklemin Yerine Göre Cümleler

Cümleleri dört farklı açıdan inceleyebilirsin: yükleminin yerine, türüne, anlamına ve yapısına göre. İlk başta karmaşık görünse de aslında mantıklı bir sistem var.

Kurallı cümle, yüklemi sonda bulunan cümledir. "Bu fotoğrafları çok beğendim" gibi. Türkçenin doğal yapısına uygun olan bu tiptir.

Devrik cümlede ise yüklem sonda değil. "Son anda kurtuldu ölümden" örneğinde olduğu gibi. Genellikle vurgu yapmak için kullanılır.

Eksiltili cümlelerde yüklem hiç kullanılmaz ama bağlamdan anlaşılır. "Karşımızda masmavi bir göl..." cümlesinde "var" ya da "duruyor" yüklemi gizli. Sonlarına her zaman üç nokta konur.

Dikkat: Eksiltili cümlelere "bitmemiş" ya da "tamamlanmamış" cümle de denir çünkü yüklemleri eksik!

Yüklemin Türüne ve Anlamına Göre Cümleler

Fiil cümlesinde yüklem bir eylemdir. "Aradığım kitabı sonunda bu sahafta buldum" gibi. İsim cümlesinde ise yüklem isim kökenli ya da fiilimsidir. "O yıllarda babası Diyarbakır'ın bir ilçesinde doktormuş" örneğindeki gibi.

Anlamına göre cümleler dört gruba ayrılır. Olumlu cümleler "evet" anlamı taşır, olumsuz cümleler "hayır" anlamı taşır. Dikkat et: bazen biçimce olumlu ama anlamca olumsuz cümleler olabilir. "Dedem cep telefonundan ne anlar?" cümlesi aslında "anlamaz" demek.

Soru cümleleri bir şey öğrenmek için kurulur. Ünlem cümleleri ise hayret, sevinç gibi duyguları ifade eder. "Ne ilginç bir resim bu!" gibi.

İpucu: Fiilimsilerin yüklem olduğu cümleler her zaman isim cümlesi sayılır!

Yapısına Göre Cümleler: Basit ve Birleşik Cümleler

Yapılarına göre cümleler basit ya da birleşik olabilir. Basit cümle tek yargıdan oluşur ve yan cümleciği yoktur. "Dere iki sıra söğüt ağacının arasından geçiyordu" gibi.

Birleşik cümlede bir temel cümle ve ona bağlı yan cümlecik vardır. Temel cümle asıl yargıyı taşır, yan cümlecik onu tamamlar. "Yağmur yağınca mutlu oldu" cümlesinde "mutlu oldu" temel, "yağmur yağınca" yan cümleciktir.

Girişik birleşik cümlede yan cümlecik fiilimsidir. "Bu şiiri ezberlemeyi düşünüyorum" örneğinde "ezberlemek" fiilimsi yan cümleciği oluşturur. Kaç fiilimsi varsa o kadar yan cümle demektir.

Hatırla: Yan cümlecik her zaman temel cümlenin bir öğesi görevindedir!

Özel Birleşik Cümle Türleri

Şartlı birleşik cümlede yan cümlecik koşul bildirir ve genellikle -se/-sa eki alır. "Düzenli su tüketirseniz daha sağlıklı olursunuz" gibi. Bu yan cümle her zaman zarf tümleci görevindedir.

Ki'li birleşik cümlede yan cümle "ki" bağlacıyla bağlanır. "Anladım ki kitap insanın en yakın dostuymuş" örneğinde olduğu gibi. Genellikle temel cümle başta, yan cümle sonda yer alır.

İç içe birleşik cümlede yan cümle başka bir bağımsız cümleden oluşur. Doğrudan anlatımlı cümleler bu gruba girer. "Öğretmenimiz, herkes bir anısını yazsın, dedi" cümlesinde yan cümlecik temel cümlenin nesnesi olur.

Önemli: "Ki" bağlacını gördüğün yerde hemen ki'li birleşik cümle olduğunu anlayabilirsin!

Sıralı ve Bağlı Cümleler

Sıralı cümle, anlam yakınlığı bulunan birden fazla cümlenin arka arkaya gelmesiyle oluşur. "Dışarıda yürüyordum, bir anda yağmur başladı" gibi. Aralarına virgül ya da noktalı virgül konur.

Sıralı cümleler iki türdür. Bağımlı sıralı cümlede en az bir öğe ortaktır. "Tatil boyunca gezdi, eğlendi" cümlesinde özne ortaktır. Bağımsız sıralı cümlede hiçbir öğe ortak değildir.

Bağlı cümlede anlamca ilgili cümleler bağlaçla birbirine bağlanır. "Dışarıdaki işlerini bitirdi ve evine döndü" örneğinde "ve" bağlacı kullanılmış. "Ama, fakat, ya da, ancak" gibi bağlaçlar da sık kullanılır.

Pratik İpucu: Virgül ya da noktalı virgül görürsen sıralı cümle, bağlaç görürsen bağlı cümle olabilir!