İklim ve Hava Olayları

İklim, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava olaylarının ortalamasıdır. Dünya'nın etrafını saran atmosfer (hava küre), %78 azot, %21 oksijen ve %1 diğer gazlardan oluşur.

Dünya'da kutup iklimi, karasal iklim ve çöl iklimi gibi farklı iklim türleri görülür. Türkiye'de ise üç temel iklim tipi vardır: Karasal iklim, Akdeniz iklimi ve Karadeniz iklimi.

Hava olayları, sıcaklık farkından ve havadaki nem miktarındaki değişimden kaynaklanır. Hava olaylarını inceleyen bilim dalına meteoroloji, bu alanda çalışan uzmana meteorolog denir. İklimi inceleyen bilim dalı ise klimatoloji, iklim bilimcisine de klimatolog denir.

Biliyor muydun? İklimi etkileyen faktörler arasında ekvatora olan uzaklık, bitki örtüsü, yeryüzü şekilleri, denize uzaklık ve denizden yükseklik bulunur.

Basınç Alanları ve Rüzgar

Havadaki nem, su buharı miktarıdır ve sıcaklık arttıkça havadaki nem oranı da artar. Sıcaklık artışı havanın yoğunluğunu ve basıncını azaltır.

Havanın sıcaklığının arttığı yerlerde, ısınan hava yükselir ve alçak basınç alanları oluşur. Buralarda yükselici hava hareketi görülür. Havanın soğuduğu yerlerde ise, hava alçalır ve yüksek basınç alanları oluşur, alçalıcı hava hareketi meydana gelir.

Rüzgar, yüksek basınç alanından alçak basınç alanına doğru olan yatay hava hareketidir. Bu basınç farklılıkları, hava olaylarının temel sebepleri arasındadır. Rüzgarın yönü, Kuzey ve Güney yarım kürede farklılık gösterir.

Dikkat! Sıcaklık farklılıklarının meydana getirdiği basınç değişimleri, tüm hava olaylarının temel nedenlerindendir.

Basınç Alanları ve Dönen Rüzgarlar

Yüksek basınç alanlarında hava soğuk, yoğun ve genellikle açıktır. Bu alanlarda alçalıcı hava hareketi görülür. Alçak basınç alanlarında ise hava sıcak, az yoğun ve bulutlu olup yağış ihtimali yüksektir. Buralarda yükselici hava hareketi görülür.

Sıcak hava ile soğuk havanın yere yakın bölgelerde yer değiştirmesi sonucu dönen rüzgarlar oluşur. Dönerek ilerleyen rüzgarlara hortum denir. Saatteki hızı 118 km'yi geçen hortumlara ise kasırga adı verilir.

Yağışlar yağmur, kar, dolu, çiy, kırağı ve sis olarak çeşitlere ayrılır. Yağmur, kar ve dolu gökyüzünde oluşurken, çiy, sis ve kırağı yeryüzünde oluşur.

İlginç bilgi: Kasırgalar, şiddetli dönen rüzgarlarıyla çok büyük hasarlara yol açabilir ve farklı isimlere sahiptir.

Yağış Çeşitleri

Yağmur, havadaki nemin yoğuşarak su damlacıklarını oluşturmasıdır. Küçük su damlacıkları bulutları oluşturur. Bulutlardaki damlacıklar soğuk havayla karşılaşınca büyük damlaları oluşturarak yeryüzüne iner.

Dolu, havadaki su damlacıklarının aniden soğuk hava ile karşılaşıp donması sonucu oluşan buz kütleleridir. Kar ise bulut içerisindeki su damlacıklarının soğuk havanın etkisiyle buz kristallerine dönüşmesiyle oluşur.

Kırağı, çok soğuk havalarda görülür. Havadaki nemin aniden soğumasıyla gazdan katıya geçerek (kırağılaşma) oluşur. Havadaki su buharının toprak ve bitkiler üzerinde kristalleşmesidir.

Püf Noktası: Kar, dolu ve yağmur arasındaki fark, su damlacıklarının donma şekli ve zamanına bağlıdır.

Hava ve İklim Özellikleri

Sis, yeryüzüne yakın yerde havadaki su buharının yoğuşması sonucu oluşur. Çiy ise havadaki su buharının soğuk yüzeylerde yoğuşarak su damlası haline gelmesidir.

Güneşli, parçalı bulutlu, çok bulutlu, soğuk, sağanak yağışlı gibi ifadeler hava olaylarını belirtir. Kurak, yağışlı, soğuk gibi ifadeler ise iklimi ifade eder.

Türkiye'de üç temel iklim çeşidi görülür:

1. Karasal iklim: Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve yağışlı
2. Akdeniz iklimi: Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı
3. Karadeniz iklimi: Yazları serin, kışları ılık ve her mevsim yağışlı

Unutma! Hava olayları kısa süreli değişimlerdir, iklim ise uzun yıllar boyunca gözlemlenen ortalamaları ifade eder.

İklim ve Hava Olayları Farkları

İklim ve hava olayları arasında önemli farklar vardır. İklim geniş bölgeler için geçerliyken, hava olayları dar bölgelerde geçerlidir. İklim uzun sürede oluşan ortalamaları gösterirken, hava olayları kısa sürede oluşur.

İklim kesinlik bildirirken, hava olayları tahminidir. İklimi belirtirken "kurak, yağışlı, ılıman" gibi ifadeler kullanılırken, hava olaylarını belirtirken "güneşli, rüzgarlı, yağmurlu" gibi ifadeler kullanılır.

Küresel iklim değişikliği, dünya üzerinde iklimin kendiliğinden değişmesinin yanı sıra insanların faaliyetleri sonucu iklimlerde meydana gelen değişimlerdir.

Örnek cümleler: "Konya'da kışlar soğuk ve kar yağışlıdır" (iklim), "Bugün hava sıcaklığının 30° olması tahmin edilmektedir" (hava olayı).

Küresel İklim Değişikliği

Fosil yakıtların yanması sonucu ortaya çıkan karbondioksit, azot dioksit, metan gibi gazlara sera gazları denir. Bu gazlar atmosferde biriktikçe, dünyaya gelen güneş ışınlarının ısısı geri yansır ve atmosferin sıcaklığını artırır. Bu olaya sera etkisi denir.

Sera gazlarının salınımı sonucu oluşan sera etkisi, küresel ısınmayı meydana getirir. Küresel ısınma, küresel iklim değişikliğinin asıl sebebidir. Sonuçta kasırga, sel gibi doğal afetler, kuraklık, çölleşme, buzulların erimesi ve deniz seviyelerinin yükselmesi görülür.

Küresel iklim değişikliğini önlemek için yapılabilecekler:

• Fosil yakıt kullanımı yerine yenilenebilir enerji kaynakları kullanılmalı
• Enerji tasarrufu yapılmalı
• Ağaçlandırma arttırılmalı, ormanlar ve yeşil alanlar korunmalı
• Toplu taşıma araçları tercih edilmeli
• Isı yalıtımı yapılmalı

Harekete geç! Günlük hayatımızda yapacağımız küçük değişiklikler, küresel iklim değişikliğiyle mücadelede büyük fark yaratabilir.