Anlatım Biçimleri ve Düşünceyi Geliştirme Yolları

Yazmak ya da konuşmak istediğimiz zaman düşüncelerimizi aktarmak için farklı yöntemler kullanırız. Bu yöntemlerden bazıları anlatım biçimleri, bazıları ise düşünceyi geliştirme yollarıdır.

Anlatım biçimleri dört ana başlıkta toplanır: Açıklayıcı, öyküleyici, betimleyici ve tartışmacı anlatım. Bu biçimler, anlatmak istediğimiz konuya göre seçilir.

Düşüncelerimizi daha etkili ve anlaşılır kılmak için de tanımlama, örnekleme, benzetme, karşılaştırma, tanık gösterme ve sayısal verilerden yararlanma gibi yollar kullanırız.

⭐ Biliyor muydun? Bir metni okurken hangi anlatım biçimlerinin kullanıldığını fark edebilirsen, yazarın vermek istediği mesajı daha iyi anlarsın!

Anlatım Biçimleri

Açıklayıcı anlatım, bilgi vermek amacıyla kullanılır. Bu anlatım biçiminde duygular yoktur, nesnel bir dil kullanılır. Örneğin bir yazarı tanıtan bir metinde: "Yakup Kadri Karaosmanoğlu, önce kişisel konuları işlemiş, sonra toplumsal konulara yönelmiştir."

Öyküleyici anlatım, yaşanmış veya tasarlanmış bir olayın, zaman akışı içinde anlatılmasıdır. Film izler gibi olayları takip edersin. "Derse geç kalmıştım. Hemen bir taksi tuttum. Taksici biraz hızlı sürdü ve önümüzdeki araca çarptık." gibi.

Betimleyici anlatım, varlıkları ve yerleri resim çizer gibi anlatmaktır. "Başımızın üstünde yeşil, iğne yapraklı dallardan bir çatı var. Dallar öylesine sık ki güneş ışığı aşağıya süzülemiyor bile." Burada bir orman betimlenmiş.

Tartışmacı anlatım, yazarın kendi düşüncesini savunduğu ve okuyucuyu ikna etmeye çalıştığı anlatım biçimidir. Yazar sanki karşısında okuyucu varmış gibi konuşur: "Bazı bilim adamları yanlış bir Türkçe kullanıyor. Bu, mazeret olamaz çünkü her insan ana dilini hatasız kullanabilmelidir."

💡 İpucu: Sınav sorularında anlatım biçimini bulmak için kendine şu soruları sor: "Bu metin bana bilgi mi veriyor, bir olayı mı anlatıyor, bir şeyi mi betimliyor, yoksa beni ikna etmeye mi çalışıyor?"

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Yazarlar düşüncelerini daha anlaşılır ve etkileyici yapmak için bazı yöntemler kullanır. İşte bu yöntemler:

Tanımlama, bir kavramın "ne olduğunu" açıklamaktır. Örneğin: "Destanlar, bir milletin geçirdiği maceraları, kahramanları ve düşüncelerini anlatan din ve kahramanlık hikâyeleridir." Bu cümlede "destan" tanımlanmıştır.

Örnekleme, düşünceleri somutlaştırmak ve daha anlaşılır kılmak için kullanılır: "Günümüzde turizmle kalkınan birçok ülke vardır. Sözgelimi İspanya yılda 7-8 milyar dolar turizm geliri elde eder."

Benzetme, bir varlığı başka bir varlığın özelliğiyle anlatmaktır: "Birikimsiz yazarlık saman alevi gibidir. Çabucak tutuşup yine çabucak söner." Burada yazarlık, saman alevine benzetilmiştir.

Karşılaştırma, iki veya daha fazla varlık arasındaki benzerlik ve farklılıkları ortaya koymaktır: "Konuşma geçicidir, yazma kalıcı. Konuşma anlıktır, yazma sonsuz." Bu örnekte konuşma ve yazma karşılaştırılmıştır.

🚀 Deneyebilirsin: Kendini tanıtan bir paragraf yaz ve bu paragrafta en az iki düşünceyi geliştirme yolunu kullan. Mesela arkadaşlarınla kendini karşılaştırabilir ya da hobilerinle ilgili örnekler verebilirsin!

Düşünceyi Geliştirme Yolları (Devam)

Tanık gösterme, savunulan düşüncenin doğruluğunu kanıtlamak için tanınmış kişilerin sözlerinden alıntı yapılmasıdır. Örneğin: "Gökyüzüne hakim olanlar, dünyaya hakim olurlar. Mustafa Kemal ATATÜRK'ün 'İstikbal göklerdedir.' sözü ne de güzel bir sözdür."

Tanık göstermede önemli olan, sadece isim vermek değil, o kişinin sözünü kullanmaktır. Önce kendi görüşünü belirtir, sonra bu görüşü desteklemek için ünlü bir kişinin sözlerine yer verirsin.

Sayısal verilerden yararlanma, düşüncenin inandırıcılığını artırmak için istatistiklerden, anketlerden veya grafiklerden yararlanmaktır: "1000 m² ladin ormanı yılda 32 ton, kayın ormanı 68 ton ve çam ormanı ise 30-40 ton tozu emebilir." Bu örnekte ormanların önemi sayısal verilerle desteklenmiştir.

Bu anlatım teknikleri, hem okuduğun metinleri daha iyi anlamana hem de kendi yazılarını daha etkileyici hale getirmene yardımcı olacak. Bir sonraki kompozisyonunda bu teknikleri kullanmayı dene!

📝 Unutma: İyi bir yazıda genellikle birden fazla anlatım biçimi ve düşünceyi geliştirme yolu bir arada kullanılır. Yazılarında bunları çeşitlendirirsen, anlatımın daha zengin ve etkileyici olur.