Edebiyatın Tarih ve Din ile İlişkisi & Türkçenin Tarihî Gelişimi

Edebiyat tarihi aynen kopyalamaz, sanatsal bir bakışla yorumlar. Savaşlar, göçler gibi tarihsel olaylar edebiyatçılara sadece ilham verir - gerisi tamamen yazarın hayal gücüne bağlıdır. Bu yüzden aynı tarihi olayı ders kitabında ve edebiyat eserinde farklı şekillerde okursun.

Din de edebiyatı derinden etkileyen kültürel bir unsurdur. Türkler önce Gök Tanrı inancı ve Şamanizm ile tanıştı. Kam, baksı ya da oyun adı verilen ozanlar koşuk, sagu, sav ve destan türlerini yarattı.

Orhun Yazıtları ile yazılı dönem başladı - bunlar Türkçenin ilk yazılı örnekleri ve Türk adının geçtiği ilk metinler! 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılan bu eserler, yabancı etkilerden uzak saf Türkçeyi gösteriyor. Prof. William Thomsen ve Radloff tarafından ilk kez okundu.

Dikkat! Uygur Dönemi'nde Göktürklerin askerî söyleyişi yerini dinî üsluba bıraktı. Irk Bitig, Altun Yaruk gibi eserler Manihaizm ve Budizm etkisi taşıyor.

Geçiş Dönemi ve İslamiyet'in Etkisi

Talas Savaşı'ndan sonra 10. yüzyılda Türkler topluluklar halinde Müslümanlığı kabul etmeye başladı. Bu büyük değişim edebiyatta kendini hemen gösterdi!

11-12. yüzyıllarda Geçiş Dönemi denen önemli bir süreç yaşandı. Bu dönemin dört önemli eseri var: Kutadgu Bilig (ilk mesnevi), Divân-ı Lugati't Türk (Türkçenin ilk sözlüğü), Atabetü'l Hakayık (hadis yorumları) ve Divân-ı Hikmet (ilk tasavvufi eser).

İslamiyet'ten sonra Türk edebiyatı iki ana koldan ilerledi: halk edebiyatı ve divan edebiyatı. Halk edebiyatı da kendi içinde üçe ayrılıyor: anonim, âşık tarzı ve dinî-tasavvufi.

Önemli! 1839'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile Türk edebiyatı Batı etkisinde gelişmeye başladı - bu da yeni bir dönemin kapısını araladı.

Dede Korkut Hikâyeleri

Sen hiç destandan hikayeciliğe geçişin nasıl olduğunu merak ettin mi? İşte Dede Korkut Hikâyeleri tam da bu geçişin muhteşem örneği!

Bu hikayeler nazım-nesir karışımı yazılmış ve ağırlıklı olarak kahramanlık konularını işliyor. Oğuzların hem kendi aralarındaki hem de düşmanlarla yaptıkları mücadeleler anlatılıyor. Dede Korkut burada bilge kişi figürü - ama dikkat et, bu hikâyelerin yazarı değil!

On iki hikâyeden oluşan bu eserler (son araştırmalarda 13. hikâye de bulundu) Vatikan, Dresden ve Türkistan'da üç nüshayla günümüze ulaştı. Tam adı: Kitab-ı Dede Korkut Âlâ Lisan-ı Taife-i Oğuzhan.

Basat'ın Tepegöz'ü Öldürmesi hikâyesinde görüldüğü gibi, Türk töresi, doğayla ilişki ve olağanla olağanüstünün beraberliği bu metinlerin temel özellikleri.

Bilgi: Altı hikâye Oğuzların iç savaşlarını, altısı da dış savaşlarını anlatır - bu dengeli yapı tesadüf değil!

Halk Hikâyesi

Modern hikayeciliğin kökenini merak ediyorsan, halk hikayelerini mutlaka tanımalısın! Bu türler destan geleneğinden doğup sonra yerini modern hikâyeye bıraktı.

Nazım-nesir karışımı yapıda olan bu hikayeler akıllıca bir sistem kullanıyor: olaylar nesir, duygular nazım ile aktarılıyor. Genellikle aşk ve kahramanlık konuları işleniyor ve meddahlar ile saz çalan âşıklar tarafından anlatılıyor.

Anonim olan bu eserler, ait oldukları dönemin zihniyetini yansıtıyor. Destanlara kıyasla olağanüstülük daha kısıtlı - yani daha gerçekçiler.

Aşk konulu örnekler: Kerem ile Aslı, Tahir ile Zühre, Ferhat ile Şirin gibi. Kahramanlık konulu en ünlü örnek ise Köroğlu! Kerem ile Aslı hikâyesinde de görüldüğü gibi, sade ve anlaşılır bir dil kullanılmış.

Not: Bu hikayeler olağanüstülükleri sınırlarken duyguları şiirle yoğunlaştırıyor - bu da onları hem gerçekçi hem lirik yapıyor.