Türk Dili ve Edebiyatı561 views·Updated Jun 28, 2026·26 pages

Dil Bilgisi Ders Notları: Kolay Anlatım

ibrahim@ibrahim0

Add to Google sources

Ses bilgisi, Türkçedeki ses olaylarını ve yazım kurallarını anlatan önemli...

1 / 10

of 10

# SES BİLGİSİ

| | DÜZ | YUVARLAK | | |
| :---- | :----- | :------- | :---- | :------ |
| | Geniş | Dar | Gen

Ses Bilgisi ve Ünlü Uyumları

Ünlü sistemimiz oldukça düzenli çalışır. Kalın ünlüler (a, ı, o, u) ve ince ünlüler (e, i, ö, ü) kendi aralarında uyum içinde hareket eder.

Büyük ünlü uyumu, bir kelimede ya hep kalın ya da hep ince ünlülerin bulunması kuralıdır. Mesela "sarımtırak" kelimesinde sadece kalın ünlüler, "bölüm" kelimesinde sadece ince ünlüler vardır. Tek heceli kelimeler, birleşik kelimeler ve yabancı kelimeler bu kurala uymaz.

Küçük ünlü uyumu ise eklerdeki ünlülerin belirlenmesinde önemlidir. Düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz ünlü, yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra da belirli kurallara göre ünlü gelir.

💡 İpucu: Ünlü uyumları, yazım yanlışlarının en büyük nedenlerinden biri. Bu kuralları öğrenin ki doğru yazın!

Ünlü daralması fiillerde çok görülür. "Bekle-yor" kelimesi "bekliyor" olur çünkü "y" sesinin etkisiyle "e" sesi "i"ye dönüşür.

of 10

Ses Değişimleri ve Göçüşme

N-m değişimi oldukça basit bir kuraldır. "b" ünsüzünden önce gelen "n", "m"ye dönüşür. Böylece "penbe" kelimesi "pembe" olur, "tenbel" kelimesi "tembel" olur.

Ünlü değişimi özellikle zamirlerde görülür. "Ben" ve "sen" zamirleri yönelme eki aldığında "bana" ve "sana" haline gelir.

Ulama, konuşurken ünsüzle biten kelimelerle ünlüyle başlayan kelimelerin birleşerek okunmasıdır. "Mazlumun ahını" gibi ifadelerde bu durumu duyarsınız. Ama noktalama işareti varsa ulama yapılmaz.

💡 Sınav İpucu: Göçüşme konusu sınavlarda mutlaka çıkar! "Torpak-toprak", "kiprik-kirpik" örneklerini ezberleyin.

Göçüşme, kelimelerdeki ünsüzlerin yer değiştirmesidir. Halk ağzında "torpak" denen kelime standart Türkçede "toprak"tır.

of 10

Ünsüz Değişimleri

Ünsüz yumuşaması, p-c-t-k ile biten kelimelere ünlüyle başlayan ek geldiğinde ortaya çıkar. Bu ünsüzler b-c-d-g'ye dönüşür. "Kitap-kitabı", "çiçek-çiçeği" gibi örneklerde bunu görürsünüz.

Ünsüz benzeşmesi tam tersine çalışır. Sert ünsüzlerle $f-s-t-k-ç-ş-h-p$ biten kelimelere c-d-g ile başlayan ek gelince, bu ekler c-t-k'ye dönüşür. "Saf-safça", "kümes-kümeste" örnekleri buna uygundur.

Ünsüz düşmesi genellikle "k" ile biten küçük kelimelerle olur. "Minik-minicik", "küçük-küçücük" gibi örneklerde "k" düşer.

⚠️ Dikkat: Ünsüz benzeşmesine uyulmaması yazım yanlışına neden olur!

Ünsüz türemesi ise tam tersidir. Bazı kelimeler ek aldığında yeni ünsüz türer. "Af etmek-affetmek", "his etmek-hissetmek" örneklerinde bunu görürsünüz.

of 10

Ünlü ve Hece Değişimleri

Ünlü düşmesi, ikinci hecesinde dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan kelimelerde görülür. Bu kelimeler ünlüyle başlayan ek aldığında dar ünlü düşer. "Akıl-aklım", "boyun-boynum" örnekleri tipiktir.

Birleşik fiillerde de ünlü düşmesi olur. "Hapis olmak-hapsolmak", "sabır etmek-sabretmek" gibi kullanımlarda bunu görürsünüz.

Ünlü türemesi ise küçültme eki "-cık/-cik" tek heceli kelimelerle birleştiğinde ortaya çıkar. "Az-azıcık", "genç-gencecik" örneklerinde olduğu gibi araya ünlü girer.

📚 Önemli: İkilemelerde ünlü kaybı olmaz. "Omuz omuza" gibi kullanımlar değişmez.

Kaynaştırma ünsüzleri iki ünlünün yan yana gelmesini engeller. "Çanta-y-ı", "altı-s-ar" örneklerinde "y" ve "s" sesleri kaynaştırma görevi yapar. Türkçede iki ünlü arka arkaya gelemez.

of 10

Yazım Kuralları ve Noktalama

Birleşik yazılan kelimeler belirli kurallara uyar. "Biç" ile oluşan birleşikler (biraz, hiçbir, birçok), "her" ile oluşanlar (herhangi, herhalde, herkes) bitişik yazılır. Ama "şey" kelimesi her zaman ayrı yazılır.

Nokta tamamlanmış cümlelerin sonunda, kısaltmalarda ve saat gösteriminde kullanılır. "15.30'da gelirim" gibi ifadelerde nokta zorunludur.

Virgül eşgörevli sözcükler arasında, sıralı cümleler arasında ve seslenme sözlerinden sonra kullanılır. "Fırat, Dicle önemli nehirlerimizdir" cümlesinde iki nehir adı arasında virgül vardır.

💡 Dikkat: "Ve, veya, ile, de" bağlaçlarından önce virgül konmaz!

Virgül kullanılmayan durumlar da önemlidir. Zarf-fiil eklerinden sonra, "mı" soru ekinden sonra virgül konmaz.

of 10

Diğer Noktalama İşaretleri

Noktalı virgül bağımsız cümleler arasında ve uzun sıralamalar için kullanılır. "Hava kararmıştı; ortalıkta cin top oynuyordu" gibi cümlelerde iki bağımsız cümleyi birleştirir.

İki nokta açıklama, örnek verme ve konuşma cümlelerinde kullanılır. "Demokrasinin dayanakları vardır: özgürlük, insan hakları, seçimler" gibi açıklamalarda zorunludur.

Üç nokta cümlenin yarıda kesilmesi, tereddüt ve sıralama devam ettiğinde kullanılır. "Su... adamı görmesem iyi olacak" gibi duraksamalarda görürsünüz.

✅ İpucu: Noktalama işaretleri metni daha anlaşılır kılar. Doğru kullanım yazınızı güçlendirir.

Soru işareti sadece soru cümlelerinde değil, bilinmeyen tarihlerde de kullanılır. "Kayıkçı Mustafa (?-1658?)" gibi belirsiz tarihlerde görürsünüz.

of 10

Virgül Kuralları Detayı

Virgül kullanımında dikkat edilmesi gereken özel durumlar vardır. Seslenme cümlelerinde "Babam, çok yorgunsun" gibi ifadelerde virgül zorunludur. Ara cümleler "Bu çocuk, eminim, dün de geldi" gibi cümlelerde virgüllerle ayrılır.

Alıntı cümlelerinde konuşan kişinin sözlerinden önce virgül kullanılır. "Hemen çantanı topla, dedi" örneğinde olduğu gibi.

Virgül kullanılmayan durumlar da çok önemlidir. "Ve, veya, ile, de" bağlaçlarıyla bağlanan kelimeler arasında virgül konmaz. "Gömleği ile yepyeni ceketi güzeldi" cümlesinde "ile" bağlacından önce virgül yoktur.

⚠️ Dikkat: "Mi" soru ekinden sonra virgül konmaz. "Bunu dedin mi kızarım sana" doğru kullanımdır.

Tekrarlı bağlaçlar "ya...ya", "hem...hem" gibi yapılardan önce de virgül konmaz. Zarf-fiil eklerinden sonra da virgül kullanımı yanlıştır.

of 10

Sözcük Yapısı

Kök, kelimenin en küçük anlamlı parçasıdır. Daha fazla bölünemez. "İş-çi-lik-ten" kelimesinde "iş" köktür. Ad kökleri isim, sıfat, zamir gibi kelime türlerinin kökleridir. Eylem kökleri ise fiil köklerini oluşturur.

Sesteş kökler yazılışları aynı ama anlamları farklı köklerdir. "Kır" kelimesi hem "kırılma" hem de "kırsal alan" anlamında kullanılır. Ortak kökler ise aynı kökten hem isim hem fiil türetilebilen köklerdir.

Gövde, kökün yapım eki almasıyla oluşur. "Av" kökünden "avla-" gövdesi türetilir. Gövde, çekim eki almaya hazır haldeki kelimedir.

📝 Önemli: Çekim ekleri kelimenin cümledeki görevini belirler, yapım ekleri ise yeni kelimeler türetir.

Durum ekleri ismin cümledeki yerini gösterir. Yalın, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma durumları vardır. İyelik ekleri sahiplik ilişkisini gösterir.

of 10

Çekim ve Yapım Ekleri

Kip ekleri fiilin zamanını ve kipini gösterir. Haber kipleri (şimdiki zaman, geçmiş zaman, gelecek zaman) gerçekleşen olayları anlatır. Dilek kipleri (emir, istek, gereklilik) henüz gerçekleşmemiş durumları ifade eder.

Kişi ekleri fiilin öznesiyle uyumunu sağlar. "Gelirim, gelirsin, gelir" örneklerinde farklı kişi eklerini görürsünüz. Olumsuzluk eki "-ma/-me" fiili olumsuz yapar.

Yapım ekleri yeni kelimeler türetir. Addan ad (tuzluk, kitapçı), addan eylem $gözle-, kirlet-$ , eylemden ad (kırık, ölüm) gibi farklı türleri vardır.

💡 Sınav İpucu: Basit, türemiş ve birleşik kelime ayrımını iyi bilin. Sınavlarda sıkça soruluyor!

Birleşik sözcükler iki ya da daha fazla kelimenin birleşmesiyle oluşur. "Buzdolabı, kalemtraş" gibi ad birleşikleri ve "sabretmek, başvurmak" gibi eylem birleşikleri vardır.

of 10

İsim Türleri ve Durum Ekleri

İsimler varlık özelliklerine göre farklı şekillerde sınıflandırılır. Somut isimler duyularla algılanabilen varlıkları (taş, su, ağaç), soyut isimler kavramları (sevinç, akıl, rüya) gösterir.

İş ve eylem adları "-ma/-me, -mak/-mek, -ış/-iş" ekleriyle oluşur. "Gülmek sana çok yakışıyor" cümlesinde "gülmek" bir iş adıdır. Topluluk adları çokluk belirten özel isimlerdir: deste, küme, heyet.

Özel adlar tek varlığı gösteren, büyük harfle yazılan isimlerdir. Türkiye, Marmara Denizi, Türk Dil Kurumu gibi. Tür adları ise aynı türden birçok varlığı kapsar.

📚 Not: Küçültme ekleri sadece küçültme değil, acıma, sevgi, azımsama gibi anlamlar da katar.

Durum ekleri ismin cümledeki işlevini belirler. Yalın durum ek almaz, belirtme durumu "-ı/-i" alır. Yönelme "-e/-a", bulunma "-de/-da", ayrılma "-den/-dan" ekleriyle oluşur.

We thought you’d never ask...

What is the Knowunity AI companion?

Our AI companion is specifically built for the needs of students. Based on the millions of content pieces we have on the platform we can provide truly meaningful and relevant answers to students. But its not only about answers, the companion is even more about guiding students through their daily learning challenges, with personalised study plans, quizzes or content pieces in the chat and 100% personalisation based on the students skills and developments.

Where can I download the Knowunity app?

You can download the app in the Google Play Store and in the Apple App Store.

Is Knowunity really free of charge?

That's right! Enjoy free access to study content, connect with fellow students, and get instant help – all at your fingertips.

Can't find what you're looking for? Explore other subjects.

Students love us — and so will you.

4.6/5App Store

4.7/5Google Play

The app is very easy to use and well designed. I have found everything I was looking for so far and have been able to learn a lot from the presentations! I will definitely use the app for a class assignment! And of course it also helps a lot as an inspiration.

Stefan SiOS user

This app is really great. There are so many study notes and help [...]. My problem subject is French, for example, and the app has so many options for help. Thanks to this app, I have improved my French. I would recommend it to anyone.

Samantha KlichAndroid user

Wow, I am really amazed. I just tried the app because I've seen it advertised many times and was absolutely stunned. This app is THE HELP you want for school and above all, it offers so many things, such as workouts and fact sheets, which have been VERY helpful to me personally.

AnnaiOS user

Türk Dili ve Edebiyatı561 views·Updated Jun 28, 2026·26 pages

Dil Bilgisi Ders Notları: Kolay Anlatım

ibrahim@ibrahim0

Add to Google sources

Ses bilgisi, Türkçedeki ses olaylarını ve yazım kurallarını anlatan önemli bir konudur. Bu konu, hem günlük yazımda hem de sınavlarda karşınıza çıkacak temel kuralları içerir.

of 10

Ses Bilgisi ve Ünlü Uyumları

Ünlü sistemimiz oldukça düzenli çalışır. Kalın ünlüler (a, ı, o, u) ve ince ünlüler (e, i, ö, ü) kendi aralarında uyum içinde hareket eder.

💡 İpucu: Ünlü uyumları, yazım yanlışlarının en büyük nedenlerinden biri. Bu kuralları öğrenin ki doğru yazın!

Ünlü daralması fiillerde çok görülür. "Bekle-yor" kelimesi "bekliyor" olur çünkü "y" sesinin etkisiyle "e" sesi "i"ye dönüşür.

of 10

Ses Değişimleri ve Göçüşme

N-m değişimi oldukça basit bir kuraldır. "b" ünsüzünden önce gelen "n", "m"ye dönüşür. Böylece "penbe" kelimesi "pembe" olur, "tenbel" kelimesi "tembel" olur.

Ünlü değişimi özellikle zamirlerde görülür. "Ben" ve "sen" zamirleri yönelme eki aldığında "bana" ve "sana" haline gelir.

💡 Sınav İpucu: Göçüşme konusu sınavlarda mutlaka çıkar! "Torpak-toprak", "kiprik-kirpik" örneklerini ezberleyin.

Göçüşme, kelimelerdeki ünsüzlerin yer değiştirmesidir. Halk ağzında "torpak" denen kelime standart Türkçede "toprak"tır.

of 10

Ünsüz Değişimleri

Ünsüz düşmesi genellikle "k" ile biten küçük kelimelerle olur. "Minik-minicik", "küçük-küçücük" gibi örneklerde "k" düşer.

⚠️ Dikkat: Ünsüz benzeşmesine uyulmaması yazım yanlışına neden olur!

Ünsüz türemesi ise tam tersidir. Bazı kelimeler ek aldığında yeni ünsüz türer. "Af etmek-affetmek", "his etmek-hissetmek" örneklerinde bunu görürsünüz.

of 10

Ünlü ve Hece Değişimleri

Birleşik fiillerde de ünlü düşmesi olur. "Hapis olmak-hapsolmak", "sabır etmek-sabretmek" gibi kullanımlarda bunu görürsünüz.

Ünlü türemesi ise küçültme eki "-cık/-cik" tek heceli kelimelerle birleştiğinde ortaya çıkar. "Az-azıcık", "genç-gencecik" örneklerinde olduğu gibi araya ünlü girer.

📚 Önemli: İkilemelerde ünlü kaybı olmaz. "Omuz omuza" gibi kullanımlar değişmez.

of 10

Yazım Kuralları ve Noktalama

Nokta tamamlanmış cümlelerin sonunda, kısaltmalarda ve saat gösteriminde kullanılır. "15.30'da gelirim" gibi ifadelerde nokta zorunludur.

💡 Dikkat: "Ve, veya, ile, de" bağlaçlarından önce virgül konmaz!

Virgül kullanılmayan durumlar da önemlidir. Zarf-fiil eklerinden sonra, "mı" soru ekinden sonra virgül konmaz.

of 10

Diğer Noktalama İşaretleri

İki nokta açıklama, örnek verme ve konuşma cümlelerinde kullanılır. "Demokrasinin dayanakları vardır: özgürlük, insan hakları, seçimler" gibi açıklamalarda zorunludur.

Üç nokta cümlenin yarıda kesilmesi, tereddüt ve sıralama devam ettiğinde kullanılır. "Su... adamı görmesem iyi olacak" gibi duraksamalarda görürsünüz.

✅ İpucu: Noktalama işaretleri metni daha anlaşılır kılar. Doğru kullanım yazınızı güçlendirir.

Soru işareti sadece soru cümlelerinde değil, bilinmeyen tarihlerde de kullanılır. "Kayıkçı Mustafa (?-1658?)" gibi belirsiz tarihlerde görürsünüz.

of 10

Virgül Kuralları Detayı

Alıntı cümlelerinde konuşan kişinin sözlerinden önce virgül kullanılır. "Hemen çantanı topla, dedi" örneğinde olduğu gibi.

⚠️ Dikkat: "Mi" soru ekinden sonra virgül konmaz. "Bunu dedin mi kızarım sana" doğru kullanımdır.

Tekrarlı bağlaçlar "ya...ya", "hem...hem" gibi yapılardan önce de virgül konmaz. Zarf-fiil eklerinden sonra da virgül kullanımı yanlıştır.

of 10

Sözcük Yapısı

Gövde, kökün yapım eki almasıyla oluşur. "Av" kökünden "avla-" gövdesi türetilir. Gövde, çekim eki almaya hazır haldeki kelimedir.

📝 Önemli: Çekim ekleri kelimenin cümledeki görevini belirler, yapım ekleri ise yeni kelimeler türetir.

Durum ekleri ismin cümledeki yerini gösterir. Yalın, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma durumları vardır. İyelik ekleri sahiplik ilişkisini gösterir.

of 10

Çekim ve Yapım Ekleri

Kişi ekleri fiilin öznesiyle uyumunu sağlar. "Gelirim, gelirsin, gelir" örneklerinde farklı kişi eklerini görürsünüz. Olumsuzluk eki "-ma/-me" fiili olumsuz yapar.

Yapım ekleri yeni kelimeler türetir. Addan ad (tuzluk, kitapçı), addan eylem $gözle-, kirlet-$ , eylemden ad (kırık, ölüm) gibi farklı türleri vardır.

💡 Sınav İpucu: Basit, türemiş ve birleşik kelime ayrımını iyi bilin. Sınavlarda sıkça soruluyor!

Birleşik sözcükler iki ya da daha fazla kelimenin birleşmesiyle oluşur. "Buzdolabı, kalemtraş" gibi ad birleşikleri ve "sabretmek, başvurmak" gibi eylem birleşikleri vardır.

of 10

İsim Türleri ve Durum Ekleri

Özel adlar tek varlığı gösteren, büyük harfle yazılan isimlerdir. Türkiye, Marmara Denizi, Türk Dil Kurumu gibi. Tür adları ise aynı türden birçok varlığı kapsar.

📚 Not: Küçültme ekleri sadece küçültme değil, acıma, sevgi, azımsama gibi anlamlar da katar.

Durum ekleri ismin cümledeki işlevini belirler. Yalın durum ek almaz, belirtme durumu "-ı/-i" alır. Yönelme "-e/-a", bulunma "-de/-da", ayrılma "-den/-dan" ekleriyle oluşur.