Türk Dili ve Edebiyatı57 views·Updated Jun 14, 2026·9 pages

10. Sınıf Edebiyat: 1. Ünite Özeti

Ela N. Yazla@elan.yazla

Add to Google sources

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı'ndan günümüze kadar Türk edebiyatının gelişimini, dönemlerini...

1 / 9

of 9

# is Ramiyet Öncesi Tunk Edb..

Stató Daneen Daekier:
Dala

Söalu Dönem dini törenlerden doğmuştur. Bu dönende sığır-sales-quğ
adı verilen t

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

İslamiyet öncesi Türk edebiyatı dini törenlerden doğmuştur. Bu dönemde sığır, sölün ve yuğ adı verilen törenler yapılmıştır. Sığır, ava çıkmadan önce yapılan törendir. Sölün, avdan ve savaştan dönüşte verilen ziyafetin adıdır. Yuğ ise cenaze töreninin adıdır.

Bu törenlerde kam, şaman, baksı adı verilen kişiler şiirler söylemiştir. Şiirler kopuz adı verilen sazla söylenmiştir. Bu şiirlerin nazım birimi dörtlük, ölçüsü ise hece ölçüsüdür. Yabancı dillerin etkisinden uzak, sade bir dil kullanılmıştır.

Bu dönemin başlıca edebi ürünleri sav (atasözü), sagu (ağıt), koşuk (şiir) ve destandır. Göktürk döneminde eserler Göktürk alfabesiyle yazılmıştır. Dönemin en önemli eseri olan Göktürk Kitabelerini Bilge Kağan diktirmiş, Yollug Tigin yazmıştır. Eseri 19. yüzyılda çözümleyen kişi Danimarkalı araştırmacı Thomson'dur.

Bilgi Notu: Dikili taşlar "sonsuzluk" anlamına gelen bengü taş adıyla anılır. Bilge Kağan Anıtı, Kültigin Anıtı ve Tonyukuk Anıtı olmak üzere üç taştan oluşur.

of 9

İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı

Uygur döneminde eserler Uygur alfabesiyle yazılmış, Mani ve Buda dinlerinin etkisi görülmüştür. Bu dönemin önemli eserleri Irk Bitig, Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek'tir.

Geçiş dönemi $10-12. yy$ eserlerinden Kutadgu Bilig, 11. yüzyılda Yusuf Has Hacip tarafından yazılmıştır. "Mutluluk veren bilgi" anlamına gelen bu eserde hem Göktürk hem de İslam inancına dair kelimeler yer alır.

Divan-ı Lügat-it Türk, 11. yüzyılda Kaşgarlı Mahmut tarafından yazılmıştır. "Türk dilinin büyük sözlüğü" anlamına gelen bu eseri Kaşgarlı Mahmut, Türkçe'nin Arapça'dan daha zengin bir dil olduğunu göstermek için yazmıştır.

Not: İslami dönemdeki diğer önemli eserler arasında Edip Ahmet Yükneki'nin "hakikatlerin eşiği" anlamına gelen Atabetü'l Hakayık'ı ve Hoca Ahmet Yesevi'nin "hikmetli sözler" anlamına gelen Divan-ı Hikmet'i bulunur.

of 9

Türk Edebiyatının Dönemleri

Türk edebiyatı tarihsel süreçte farklı dönemlere ayrılmıştır. İslamiyet'in kabulünden önceki Türk edebiyatı, başlangıçtan 10. yüzyıla kadar sürmüş ve koşuk, sagu, sav gibi türlerle gelişmiştir.

İslamiyet'in etkisinde gelişen Türk edebiyatı, 10-19. yüzyıllar arasındadır. Bu dönemde Klasik Türk Edebiyatı (Divan Edebiyatı) beyitlerden oluşan gazel, kaside, mesnevi gibi türlerle gelişmiştir. Nazım ölçüsü aruztur ve dil Arapça ve Farsça sözcüklerle ağırlaştırılmıştır.

Batı etkisindeki Türk edebiyatı 1839'dan günümüze kadar gelişen dönemdir. Tanzimat Edebiyatı (1860-1896), Edebiyat-ı Cedide (1896-1901), Fecr-i Ati (1909-1912), Milli Edebiyat (1911-1923) ve Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı olarak sınıflandırılmıştır.

Dikkat: Halk edebiyatı tüm bu dönemler boyunca kendi kuralları içinde varlığını sürdürmüş, Köroğlu, Âşık, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan gibi önemli temsilciler yetiştirmiştir.

of 9

Türk Dilinin Tarihsel Gelişimi

Türk dili tarihsel süreçte farklı lehçeler ve yazı dilleri geliştirmiştir. Türk dilinin tarihi gelişimi Eski Türkçe, Orta Türkçe ve Batı Türkçesi olmak üzere üç ana döneme ayrılır.

Eski Türkçe döneminde Göktürk Türkçesi ve Uygur Türkçesi gelişmiştir. Orta Türkçe döneminde Karahanlı Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, Çağatay Türkçesi ve Kuzey-Doğu Türkçesi kullanılmıştır.

Batı Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi, Osmanlı Türkçesi ve günümüz Türkiye Türkçesini kapsar. Tarih boyunca Türkler Göktürk alfabesi, Uygur alfabesi, Arap alfabesi, Kiril alfabesi ve Latin alfabesi olmak üzere beş farklı alfabe kullanmıştır.

İlginç Bilgi: Türkiye Cumhuriyeti'nde 1928'de gerçekleştirilen Harf İnkılabıyla birlikte Arap alfabesi terk edilerek Latin alfabesi temel alınmış ve Türkçe'nin yapısına uygun yeni alfabe oluşturulmuştur.

of 9

Halk Hikayeleri

Halk hikayeleri, göçebe hayattan yerleşik hayata geçiş ürünlerinden biridir. Bu hikayeler zamanın ve coğrafyanın etkisiyle efsane, masal, destan gibi ürünlerle beslenerek gelişmiştir.

Dede Korkut Hikayeleri en önemli halk hikayesi örneğidir. Eserin asıl adı "Kitab-ı Dedem Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzhan"dır. Toplam 13 hikayeden oluşan eserin Vatikan, Dresden ve Kazakistan'da (Günbed) nüshaları bulunur. Hikayeler 14. yüzyılın sonlarında veya 15. yüzyıl başlarında halktan derlenerek yazıya geçirilmiştir.

Dede Korkut Hikayeleri'nde Oğuz Türklerinin kendi aralarındaki ve diğer boylarla mücadeleleri anlatılır. Hikayeler nazım-nesir karışık yazılmıştır. Eser, destan döneminden halk hikayeciliği dönemine geçişin ilk örneği kabul edilir.

Önemli Not: Halk hikayeleri genellikle 5 bölümden oluşur: fasıl, döşeme, asıl bölüm, sonuç ve dua. Halk hikayelerinde anlatıcı tarafından asıl hikayenin arasına eklenen küçük hikayelere karavelli denir.

of 9

Cenknameler ve Mesneviler

Cenknameler, Hz. Ali'nin İslam tarihi içerisindeki yiğitliğini ve cesaretini konu alan dini-destansı hikayelerdir. Hz. Ali'nin kahramanlıkları dilden dile anlatılarak, kimi zaman tarihi gerçekleri aşarak olağanüstü özellikler eklenmiş ve destansı bir boyuta ulaşmıştır.

Hz. Ali çevresinde meydana gelen cenknameler 13. yüzyıldan itibaren Anadolu sahasında tercüme yoluyla yazıya geçirilmiştir. Sözlü gelenekte doğan cenknameler yazıya geçirilerek kalıcılık kazanmıştır. Şekil bakımından nazım-nesir karışık yazılmıştır.

Mesnevi, divan edebiyatına ait bir nazım şeklidir. İran edebiyatından Türk edebiyatına geçen bu nazım şekli beyitlerden oluşur. Her beyit kendi arasında kafiyeli olup kafiye düzeni aa, bb, cc, dd şeklindedir. Mesneviler günümüzde roman ve hikayenin yerini tutan uzun soluklu eserlerdir.

Bilgi Kutusu: Mesnevilerin bölümleri şunlardır: Dibace (önsöz), Tevhid (Allah'ın varlığı), Münacat (Allah'a yakarış), Na't (Hz. Muhammed'e dua), Miraciye (Miraç olayı), Sebeb-i Telif (yazılış sebebi), Medhiye (padişaha övgü), Asıl Konu ve Hatime (son söz).

of 9

Türk Edebiyatının Önemli Mesnevileri

Türk edebiyatının önemli mesnevileri arasında Vesîletü'n-Necât (Süleyman Çelebi), Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacip), Risâletü'n-Nushiyye (Yunus Emre) ve Mesnevi (Mevlana) gibi eserler bulunur.

Diğer önemli mesneviler arasında Yusuf-u Züleyha (Şeyyad Hamza), İskendername (Ahmedî), Cemşid-ü Hurşid (Ahmedî), Garipname (Âşık Paşa), Mantıku't-Tayr (Gülşehrî) sayılabilir.

Ayrıca Hüsrev-ü Şirin (Şeyhî), Leyla vü Mecnun (Fuzûlî) ve Harname (Şeyhî) de Türk edebiyatının değerli mesnevilerindendir. Mihnet Keşan (Keçecizade İzzet Molla), Hüsn-ü Aşk (Şeyh Galib), Hayriye ve Harabat (Nabi) da önemli mesneviler arasında yer alır.

İlginç Not: Beş mesnevinin bir araya gelmesiyle oluşan eserlere hamse adı verilir. Türk edebiyatında hamse sahibi şairler arasında Nizami, Ali Şir Nevai ve Fuzuli gibi büyük şairler bulunmaktadır.

of 9

Tanzimat ve Milli Edebiyat Döneminde Hikaye

Türk edebiyatında modern anlamda ilk hikaye Tanzimat döneminde görülmüştür. Bu dönemin yazarlarından Ahmet Mithat Efendi ilk hikaye olan Letaif-i Rivayat'ı yazmıştır. Yine bu dönemde Samipaşazade Sezai batı tekniğine uygun yazılmış Küçük Şeyler adlı eserini kaleme almıştır.

Tanzimat döneminde yazılan hikayelerin çoğu teknik açıdan kusurludur ve Fransız edebiyatının etkisi görülmektedir. Tanzimat dönemi hikayelerinde olay ön plandadır ve kahramanlar genellikle idealize edilmiş tiplerdir.

Milli Edebiyat dönemi ise İkinci Meşrutiyet sonrasında, 1911 yılında Genç Kalemler dergisinde "Yeni Lisan" makalesiyle başlamıştır. Bu dönemde sanatçılar konuşma dilini yazı dili haline getirmeyi amaçlamışlardır. Memleket edebiyatı ve milliyetçilik düşüncesinin etkisiyle Anadolu ve milli tarih, hikayelerin en önemli konuları olmuştur.

Önemli Hatırlatma: Milli edebiyat döneminin hikaye türünde eser veren sanatçılar arasında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Aka Gündüz, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar ve Reşat Nuri Güntekin gibi önemli isimler bulunmaktadır.

of 9

Milli Edebiyat Döneminde Hikayenin Özellikleri

Milli Edebiyat döneminde ulusal kaynaklara dönüş söylemi ile dilde sadeleşme, hece ölçüsünü benimseme ve yerli hayatı yansıtma anlayışı hâkim olmuştur. Sanatçılar günlük konuşma dilini yazı dili haline getirmeyi amaçlamış ve bu doğrultuda eserler vermişlerdir.

Bu dönem hikayelerinde günlük hayatta rastlanabilecek gerçekçi kahramanlar ve olaylar konu edinilmiştir. Hikayelerde olay ön planda tutulmuş, realizm akımının etkisiyle gözlem ve betimlemeye önem verilmiştir.

Anadolu'ya yönelişin arttığı bu dönemde, halkın yaşayışı, sorunları, gelenek ve görenekleri hikayelerde gerçekçi bir şekilde yansıtılmıştır. Köy ve kasaba hayatı, Kurtuluş Savaşı ve milli mücadele temaları hikayelere konu olmuştur.

İpucu: Milli Edebiyat döneminde Ömer Seyfettin'in "Kaşağı", "Bomba", "Yalnız Efe"; Refik Halit'in "Memleket Hikayeleri"; Yakup Kadri'nin "Milli Savaş Hikayeleri" gibi eserler bu dönemin özelliklerini yansıtan en önemli örneklerdir.

We thought you’d never ask...

What is the Knowunity AI companion?

Our AI companion is specifically built for the needs of students. Based on the millions of content pieces we have on the platform we can provide truly meaningful and relevant answers to students. But its not only about answers, the companion is even more about guiding students through their daily learning challenges, with personalised study plans, quizzes or content pieces in the chat and 100% personalisation based on the students skills and developments.

Where can I download the Knowunity app?

You can download the app in the Google Play Store and in the Apple App Store.

Is Knowunity really free of charge?

That's right! Enjoy free access to study content, connect with fellow students, and get instant help – all at your fingertips.

Can't find what you're looking for? Explore other subjects.

Students love us — and so will you.

4.6/5App Store

4.7/5Google Play

The app is very easy to use and well designed. I have found everything I was looking for so far and have been able to learn a lot from the presentations! I will definitely use the app for a class assignment! And of course it also helps a lot as an inspiration.

Stefan SiOS user

This app is really great. There are so many study notes and help [...]. My problem subject is French, for example, and the app has so many options for help. Thanks to this app, I have improved my French. I would recommend it to anyone.

Samantha KlichAndroid user

Wow, I am really amazed. I just tried the app because I've seen it advertised many times and was absolutely stunned. This app is THE HELP you want for school and above all, it offers so many things, such as workouts and fact sheets, which have been VERY helpful to me personally.

AnnaiOS user

Türk Dili ve Edebiyatı57 views·Updated Jun 14, 2026·9 pages

10. Sınıf Edebiyat: 1. Ünite Özeti

Ela N. Yazla@elan.yazla

Add to Google sources

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı'ndan günümüze kadar Türk edebiyatının gelişimini, dönemlerini ve önemli eserlerini inceleyen bu konu, edebiyatımızın zengin mirasını anlamamızı sağlar. Türk edebiyatı tarih boyunca farklı kültürlerden, dinlerden etkilenerek özgün bir yol çizmiştir.

of 9

İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı

Bilgi Notu: Dikili taşlar "sonsuzluk" anlamına gelen bengü taş adıyla anılır. Bilge Kağan Anıtı, Kültigin Anıtı ve Tonyukuk Anıtı olmak üzere üç taştan oluşur.

of 9

İslamiyet Etkisindeki Türk Edebiyatı

Uygur döneminde eserler Uygur alfabesiyle yazılmış, Mani ve Buda dinlerinin etkisi görülmüştür. Bu dönemin önemli eserleri Irk Bitig, Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek'tir.

Not: İslami dönemdeki diğer önemli eserler arasında Edip Ahmet Yükneki'nin "hakikatlerin eşiği" anlamına gelen Atabetü'l Hakayık'ı ve Hoca Ahmet Yesevi'nin "hikmetli sözler" anlamına gelen Divan-ı Hikmet'i bulunur.

of 9

Türk Edebiyatının Dönemleri

Dikkat: Halk edebiyatı tüm bu dönemler boyunca kendi kuralları içinde varlığını sürdürmüş, Köroğlu, Âşık, Pir Sultan Abdal, Karacaoğlan gibi önemli temsilciler yetiştirmiştir.

of 9

Türk Dilinin Tarihsel Gelişimi

İlginç Bilgi: Türkiye Cumhuriyeti'nde 1928'de gerçekleştirilen Harf İnkılabıyla birlikte Arap alfabesi terk edilerek Latin alfabesi temel alınmış ve Türkçe'nin yapısına uygun yeni alfabe oluşturulmuştur.

of 9

Halk Hikayeleri

Halk hikayeleri, göçebe hayattan yerleşik hayata geçiş ürünlerinden biridir. Bu hikayeler zamanın ve coğrafyanın etkisiyle efsane, masal, destan gibi ürünlerle beslenerek gelişmiştir.

Önemli Not: Halk hikayeleri genellikle 5 bölümden oluşur: fasıl, döşeme, asıl bölüm, sonuç ve dua. Halk hikayelerinde anlatıcı tarafından asıl hikayenin arasına eklenen küçük hikayelere karavelli denir.

of 9

Cenknameler ve Mesneviler

Bilgi Kutusu: Mesnevilerin bölümleri şunlardır: Dibace (önsöz), Tevhid (Allah'ın varlığı), Münacat (Allah'a yakarış), Na't (Hz. Muhammed'e dua), Miraciye (Miraç olayı), Sebeb-i Telif (yazılış sebebi), Medhiye (padişaha övgü), Asıl Konu ve Hatime (son söz).

of 9

Türk Edebiyatının Önemli Mesnevileri

İlginç Not: Beş mesnevinin bir araya gelmesiyle oluşan eserlere hamse adı verilir. Türk edebiyatında hamse sahibi şairler arasında Nizami, Ali Şir Nevai ve Fuzuli gibi büyük şairler bulunmaktadır.

of 9

Tanzimat ve Milli Edebiyat Döneminde Hikaye

Önemli Hatırlatma: Milli edebiyat döneminin hikaye türünde eser veren sanatçılar arasında Ömer Seyfettin, Refik Halit Karay, Aka Gündüz, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Halide Edip Adıvar ve Reşat Nuri Güntekin gibi önemli isimler bulunmaktadır.

of 9

Milli Edebiyat Döneminde Hikayenin Özellikleri

İpucu: Milli Edebiyat döneminde Ömer Seyfettin'in "Kaşağı", "Bomba", "Yalnız Efe"; Refik Halit'in "Memleket Hikayeleri"; Yakup Kadri'nin "Milli Savaş Hikayeleri" gibi eserler bu dönemin özelliklerini yansıtan en önemli örneklerdir.