Mustafa Kemal'in Hayatı ve 20. Yüzyılda Osmanlı

Mustafa Kemal'in eğitim hayatı 1886'da Şemsi Efendi İlkokulu ile başlamış, daha sonra Selanik Askeri Rüştiyesi ve Manastır Askeri İdadisi ile devam etmiştir. 1899'da Harp Okulu'nu ve 1902'de Harp Akademisi'ni bitirerek askeri kariyerine başlamıştır. İlk görev yeri Şam'da 5. Ordu'da yüzbaşı olarak hizmet etmiştir.

Mustafa Kemal'in fikir dünyasını şekillendiren önemli düşünürler arasında Ziya Gökalp (milliyetçilik), Namık Kemal (vatanseverlik) ve Tevfik Fikret (inkılapçılık) gibi isimler bulunmaktadır. Batılı düşünürlerden ise J.J. Rousseau (yurttaşlık bilinci), Montesquieu (cumhuriyetçilik) ve Voltaire'in (bilimsellik, akılcılık) fikirlerinden etkilenmiştir.

20. yüzyıl başlarında Osmanlı'nın ekonomik durumu oldukça kötüydü. Duyun-u Umumiye (Genel Borçlar İdaresi) Osmanlı'nın ekonomik hayatını denetliyor, kapitülasyonlar yabancılara ekonomik ayrıcalıklar sağlıyordu. Sosyal açıdan ise kaybedilen topraklardan göç eden insanlarla Anadolu'nun nüfusu artmaktaydı.

Bilgi Notu: Selanik, Manastır, İstanbul, Şam ve Sofya, Mustafa Kemal'in fikirlerinin şekillendiği önemli şehirlerdir. Özellikle Sofya'da Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurmuştur.

II. Meşrutiyet ve Trablusgarp Savaşı

II. Meşrutiyet'in ilanı 1908'de gerçekleşmiştir. Meşrutiyet'in ilanında İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin çalışmaları etkili olmuştur. Meşrutiyet ilanıyla birlikte ilk anayasa yürürlüğe girmiş ve dağılmayı önlemek için büyük çaba harcanmıştır. Ağustos 1908'de Bosna-Hersek'in Avusturya tarafından ilhakı, Meşrutiyet'in ilk dış politika sorunu olmuştur.

31 Mart Ayaklanması (13 Nisan 1909), meşrutiyet rejimine karşı çıkan bir isyan hareketidir. Mustafa Kemal'in de içinde bulunduğu Hareket Ordusu, bu isyanı bastırmıştır. İsyanın ardından Sultan II. Abdülhamit tahttan indirilmiş ve yerine V. Mehmet Reşat geçmiştir. Anayasa demokratikleştirilmiş, İttihatçılar Türkçülük politikasına yönelmişlerdir.

Trablusgarp Savaşı 1911 yılında Osmanlı ile İtalya arasında başlamıştır. İtalya'nın sömürge arayışı savaşın temel sebebiydi. Mustafa Kemal ve Enver Bey gibi subaylar bölgeye gönderilmiş, Derne, Tobruk ve Bingazi cephelerinde mücadele etmişlerdir. Bu savaşta ilk kez uçaklar kullanılmış ve Mustafa Kemal'in katıldığı ilk savaş olmuştur.

Önemli Not: Trablusgarp Savaşı, Balkan Savaşları'nın başlamasıyla 1912'de imzalanan Uşi Antlaşması ile sonuçlanmıştır. Bu antlaşmayla Kuzey Afrika'daki son toprağımız kaybedilmiş, Rodos ve 12 Ada "geçici olarak" İtalya'ya bırakılmıştır.

Balkan Savaşları

I. Balkan Savaşı Osmanlı Devleti'ne karşı Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ arasında gerçekleşmiştir. Balkan ülkelerinin topraklarını genişletme isteği ve Rusya'nın onları cesaretlendirmesi savaşın temel sebepleriydi. Osmanlı ordusunda askerler arasında siyasetin karışması yenilgide etkili oldu.

Londra Antlaşması ile Midye-Enez hattının batısındaki topraklar kaybedilmiş, Ege adalarının çoğu Yunanistan'a bırakılmıştır. Arnavutluk, Osmanlı'dan ayrılan son Balkan ülkesi olmuştur. Bu süreç Osmanlı için büyük bir toprak ve prestij kaybı anlamına geliyordu.

II. Balkan Savaşı, Bulgaristan'ın I. Balkan Savaşı'nda en fazla toprak almasından dolayı diğer Balkan ülkelerinin saldırısıyla başlamıştır. Osmanlı Devleti de bu fırsattan yararlanarak Bulgaristan'a saldırmış, Kırklareli ve Edirne'yi geri almıştır. Enver Bey'in Edirne Fatihi olarak anılması bu dönemdedir.

Hatırlatma: Balkan Savaşları sonrasında Bükreş (Balkan ülkeleri arasında), Atina $Osmanlı-Yunanistan$, İstanbul $Osmanlı-Bulgaristan$ ve İstanbul $Osmanlı-Sırbistan$ antlaşmaları imzalanmıştır.

I. Dünya Savaşı'nın Sebepleri ve Tarafları

I. Dünya Savaşı'nın genel nedenleri arasında milliyetçilik akımı, sömürgecilik yarışı, devletlerarasındaki güç paylaşımı mücadelesi ve Hıristiyanlık etkisi bulunmaktadır. Bu sebeplerle biriken gerilimler, savaşın patlamasına zemin hazırlamıştır.

Savaşın tarafları iki blok halinde şekillenmiştir. İttifak Devletleri olarak Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya (savaş başlamadan önce ayrılmıştır) bir araya gelmiş, daha sonra Osmanlı Devleti ve Bulgaristan bu bloğa katılmıştır. İtilaf Devletleri bloğunda ise İngiltere, Fransa ve Rusya yer almış, daha sonra İtalya, ABD, Japonya, Sırbistan, Romanya, Yunanistan ve Brezilya bu gruba dahil olmuştur.

Her devletin savaşa katılmak için özel nedenleri vardı. Avusturya ve Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu, Avusturya ve Rusya'nın Balkanlar'da nüfuz mücadelesi, Almanya'nın siyasi birlik kurma hedefi gibi nedenler devletleri savaşa sürüklemiştir.

Dikkat: Savaşın başlamasında İngiltere ve Fransa'nın Sırbistan'ı desteklemesi, Rusya'nın panslavizm politikası ve Almanya'nın yayılmacı politikaları etkili olmuştur. Savaş, beklendiği gibi kısa sürede bitmemiş, uzun ve yıkıcı bir hal almıştır.

Osmanlı Devleti ve I. Dünya Savaşı

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na katılmasında kaybettiği toprakları geri alma arzusu, Almanların kazanacağına olan inanç ve İttihat ve Terakki'nin Alman yanlısı politikası etkili olmuştur. Almanya ise Osmanlı'yı kendi yanında savaşa sokmak istemiştir çünkü Osmanlı'nın coğrafi konumu, yeni cepheler açma imkanı, halifenin gücü ve insan kaynağı Almanya için stratejik önem taşıyordu.

Osmanlı'nın savaşa girmesiyle yeni cepheler açılmış, savaş uzamış ve halife cihat ilan etmiştir. Osmanlı, savaşta hem savunma hem de yardım cephelerinde savaşmıştır. Savunma cepheleri olarak Kafkas, Çanakkale, Irak ve Kanal cepheleri; yardım cepheleri olarak ise Hicaz-Yemen, Galiçya, Suriye-Filistin, Makedonya ve Romanya cepheleri açılmıştır.

Kafkas Cephesi, Osmanlı'nın açtığı ilk cephe olmuştur. Bu cephenin açılma sebebi Rusya'yı güneyden kuşatmak, Türklüğü korumak ve Bakü petrollerine ulaşmaktı. Bu cephede yaşanan olaylar sonucu Tehcir Yasası (Mayıs 1915) çıkarılmış, Ermeniler Doğu Anadolu'dan Suriye'ye gönderilmiştir. 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum Osmanlı Devleti'ne geri verilmiştir.

Önemli Not: Kanal (Süveyş) Cephesi, İngiltere'nin uzak Doğu sömürgeleriyle bağlantısını kesmek ve İngilizlerin elindeki Mısır'ı geri almak amacıyla açılmıştır. Ancak bu cephede de başarılı olunamamış ve kaybedilmiştir.

I. Dünya Savaşı'nın Sonu ve İşgaller

Wilson İlkeleri, savaşın erken bitmesine yol açan önemli bir gelişmeydi. Bu ilkeler kazananların kaybedenlere toprak ve tazminat almayacağını öngörüyordu ve ilk kez Milletler Cemiyeti fikrinden bahsedilmişti. Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919) ise yenilen devletlerle yapılacak barış antlaşmalarının esaslarını belirlemek için toplanmıştır.

Mondros Mütarekesi (30 Ekim 1918), Osmanlı adına Rauf Bey tarafından imzalanmıştır. Bu antlaşmanın önemli maddeleri arasında Boğazların açılması, İtilaf Devletleri'nin güvenliklerini tehdit eden stratejik bölgeleri işgal edebilecek olması (7. madde) ve Doğu'daki altı ilde karışıklık çıkarsa buraların işgal edilebilecek olması (24. madde) yer alıyordu. Bu maddeler Anadolu'yu işgale açık hale getirmiş ve Osmanlı Devleti fiilen sona ermiştir.

Mondros sonrası İngiltere Irak, Musul ve Kudüs'ü; Fransa Adana, Antep, Maraş ve Urfa'yı; İtalya Aydın, Muğla, Antalya, Burdur ve Isparta'yı; Yunanistan ise İzmir, Manisa ve Doğu Trakya'yı işgal etmiştir.

Önemli Bilgi: İşgaller karşısında Türk halkının gösterdiği tüm direniş faaliyetlerine Kuva-yı Milliye denir. Sivil halktan oluşan bu askeri birlikler, işgale karşı miting, cemiyet kurma, orduya destek ve basın-yayın faaliyetleri yürütmüşlerdir.

Milli Mücadele'nin Başlaması

İzmir'in 15 Mayıs 1919'da Yunanlar tarafından işgali, Batı cephesinde Kuva-yı Milliye hareketini başlatan kıvılcım olmuştur. Yunanlılar, Paris Barış Konferansı'nda alınan karar gereğince İzmir'i işgal etmiş, işgal sırasında ilk kurşunu atan Hasan Tahsin ise direniş sembolü haline gelmiştir. Amiral Bristol Raporu (13 Ekim 1919), İzmir'in işgalinin haksız olduğunu ortaya koyan ilk uluslararası belgedir.

Kuva-yı Milliye'nin olumlu yönleri arasında Yunan ordusunun Anadolu'da ilerlemesini engellemesi ve düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırması vardır. Ancak bölgesel amaçlı kurulmuş olması ve ihtiyaçlarını karşılamak için zaman zaman halka baskı yapması gibi olumsuz yönleri de bulunmaktaydı.

Mondros Mütarekesi'nden sonra Anadolu ve Rumeli'de çeşitli cemiyetler kurulmuştur. Zararlı cemiyetler milli varlığı tehdit ederken, yararlı cemiyetler milli bağımsızlık için mücadele etmişlerdir. Etniki Eterya, Kürt Teali, Rum Pontus ve Hınçak-Taşnak gibi cemiyetler zararlı; Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Redd-i İlhak ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk gibi cemiyetler ise yararlı cemiyetler arasındaydı.

Not: Milli Mücadele döneminde yerel direniş cemiyetleri, daha sonra Mustafa Kemal'in önderliğinde birleştirilip ulusal bir nitelik kazanacaktır.

Milli Mücadele'nin Organizasyonu

Havza Genelgesi, milli mücadelenin örgütlenmesinde ilk adım olmuştur. Bu genelgeyle halkın mitingler düzenlemesi ve kendi yöneticisini seçmesi önerilmiştir. Milli mücadele ruhu, halk arasında yayılmaya başlamıştır.

Amasya Genelgesi, Mustafa Kemal, Rauf Bey, Refet Bey, Ali Fuat Bey ve Kazım Karabekir Bey tarafından hazırlanmıştır. Bu genelgede milli egemenlik ve ulusal irade ilk kez vurgulanmıştır. Genelgenin 3. maddesi "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" diyerek milli mücadelenin temel ilkesini belirlemiştir. Amasya Genelgesi, millete yönetimde söz hakkı tanıyan ve bağımsızlık çağrısı yapan önemli bir belgedir.

Sine-yi Millete dönmek, askerlik görevinden istifa ederek halkın içine karışmak ve mücadeleyi sivil olarak sürdürmek anlamına gelmektedir. Mustafa Kemal, gerektiğinde bu yola başvuracağını belirtmiştir.

Önemli Kavramlar: Manda ve himaye sistemi, kendi kendini yönetmesi mümkün olmayan devletlerin bir başka devlet tarafından idare edilmesini öngören sistemdir. İlhak ise bir devletin topraklarının başka bir devlet tarafından zorla alınmasına ilişkin eylem ve uluslararası hukuk kavramıdır. Milli Mücadele, bu iki kavrama karşı tam bağımsızlık ilkesiyle hareket etmiştir.