Anadolu'nun Jeopolitik Konumu ve Osmanlı'nın Kuruluş Dönemi

Jeopolitik, bir yerin coğrafi konumunun o bölgeye kazandırdığı önem doğrultusunda devletlerin ürettiği politikalardır. Coğrafya, devletlerin siyasi kararlarında belirleyici bir unsurdur.

Anadolu tarih boyunca ideal bir yerleşim bölgesi olmuştur. Bunun nedenleri coğrafi konumu, geçiş yolları üzerinde bulunması, iklimi ve su kaynaklarıdır. Anadolu, Türklerin fethinden önce Bizans-Sasani ve Bizans-Arap mücadeleleri yüzünden savaş alanı haline gelmişti.

Anadolu'daki gayrimüslimlerin Türk egemenliğini direnmeden kabul etmelerinin sebepleri arasında Bizans'taki taht kavgaları, idarecilerin keyfi uygulamaları, ağır vergiler ve çeşitli halkların Ortodoks olmaya zorlanması vardı.

Not: Osmanlı Devleti'nin kuruluş yılı olarak 1302 Koyunhisar Muharebesi'ni kabul eden tarihçiler vardır.

Osmanlı'nın Hızla Büyümesinin Nedenleri

Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede büyümesinin birçok nedeni vardır. Coğrafi konumunun elverişli olması, Bizans'ın zayıflamış durumu ve Balkanlardaki çatışmalar Osmanlıların işini kolaylaştırmıştır. Ayrıca Anadolu'da güçlü bir devletin olmaması ve diğer Türk beylikleriyle iyi ilişkiler kurulması da büyümeyi desteklemiştir.

Büyümeyi sağlayan diğer etkenler arasında gaza ve cihat anlayışı, hoşgörülü ve adil devlet politikası, iskân politikası ve hükümdarların kişisel becerileri yer alır. Ayrıca merkezi otoritenin kuvvetli tutulması ve Ahilerin desteğinin sağlanması da önemli olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin ilk merkezi Söğüt iken, genişlemeye bağlı olarak sırasıyla Karacahisar, Bilecik, İznik, Bursa, Edirne ve İstanbul merkez olmuştur. Her yeni merkez, devletin büyümesini ve siyasi hedeflerini yansıtmıştır.

Önemli: Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama çabaları Çelebi Mehmet döneminde yoğunlaşmış, bu nedenle kendisine "Devletin İkinci Kurucusu" unvanı verilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin Kuruluşuyla İlgili Görüşler

Osmanlı Beyliği'nin menşeinin tartışmalı olmasının sebepleri, kuruluş dönemi kaynaklarının yetersizliği ve ilk kaynakların kuruluştan yaklaşık bir asır sonra kaleme alınmış olmasıdır.

Osmanlı tarihinin en eski kaynakları arasında Yahi Fakih'in "Menâkıbnâmesi" (günümüzde mevcut değildir), Aşıkpaşazade'nin "Aşıkpaşazâde Tarihi" ve Ahmedi'nin "İskendername"si bulunur. Bizans, Arap ve diğer tarihçilerin eserleri de önemli kaynaklardır.

Osmanlı Beyliği'ni kuran hanedanın menşeine dair iki farklı görüş vardır. Birinci görüşe göre Ertuğrul Gazi'nin babası Süleyman Şah'tır ve Fırat Irmağı'nı geçerken boğulmuştur. İkinci görüşe göre ise Ertuğrul Gazi'nin babası Gündüz Alp'tir.

Dikkat: Osmanlılar, Kay Boyu'na mensup olduklarını II. Murad zamanında vurgulamaya başlamıştır. Bu dönemde basılan paralara ve dökülen toplara Kay Boyu damgaları vurulmuştur.

Kayıların Anadolu'ya Gelişi

Osmanlılar, Oğuzların Bozok Kolu'nun Günhan Soyu'nun Kay Boyu'na mensuptur. Kayılar, Anadolu'ya ne zaman geldiği kesin olarak bilinmemekle birlikte, Ahlat'taki Sürmeli Çukur'a geldikten sonra ikiye ayrılmışlardır.

Ertuğrul ve Dündar Bey liderliğindeki ikinci kol batıya doğru göç etmiştir. Kay Boyu'nun bu kolu, Ertuğrul Bey önderliğinde Selçuklu Sultanı I. Alâeddin Keykubat tarafından Ankara yakınlarındaki Karacadağ'a yerleştirilmiştir.

Kayıların gösterdiği gayret nedeniyle Sultan, Söğüt'ü kışlak, Domaniç'i de yaylak olarak Kayılara vermiş ve onları Bizans'a karşı uç beyi olarak görevlendirmiştir. Böylece Osmanlı Beyliği, Batı Anadolu'da, Bitinya denilen bölgede kurulmuştur.

İlginç Bilgi: Osmanlı Beyliği'nin kurucusu Osman Bey'in ismi ilk defa Bizanslı Tarihçi Pachymeres'in (Pakimires) "Relations Historiques" adlı eserinde geçmektedir.

Osmanlı Beyliği'nin Kuruluşu ile İlgili Nazariyeler

Osmanlı Beyliği'nin kuruluşu hakkında üç önemli nazariye vardır: Paul Wittek Nazariyesi, Mehmet Fuad Köprülü Nazariyesi ve Halil İnalcık Nazariyesi.

Paul Wittek, Osmanlı Beyliği'nin kuruluşunu "Gaza Tezi" ile açıklamıştır. Ona göre Osmanlı Devleti'nin yükselişinin gerçek sebebi gazadır ve devlet askeri fetihlerle ganimet elde etmeyi amaçlamıştır.

Mehmet Fuad Köprülü'ye göre Osmanlı Beyliği'nin kuruluşunun sebepleri daha karmaşıktır. Türkmenlerin gaza ruhu, Selçuklu Devleti'nin zayıflaması, Türklerin milli özellikleri, kurucuların yetenekleri, sosyal ve iktisadi grupların varlığı ve jeopolitik durum etkili olmuştur.

Halil İnalcık, Wittek'in tezini kabul etmiş fakat yetersiz bulmuştur. İnalcık'a göre Osmanlı Devleti'nin doğuşu XIII. yüzyıl Anadolu tarihinin bir parçasıdır ve "bir aşiretten cihangirane bir devlet çıkardık" anlayışına karşıdır.

Not: Uçlardaki sosyal değişimin temel sebebi Moğolların yönetimine girmek istemeyen Türkmenlerin göçleri ve bölgede buna bağlı oluşan nüfus baskısıdır.

Osman Bey Dönemi (1299-1326)

Osman Bey fetihlerini iki aşamada gerçekleştirmiştir. Birinci aşamada, fethetmek istediği bölgenin yollarını ve çevresini kontrol altına alarak hedefini kuşatmış, ikinci aşamada ise asıl hedefi ele geçirmiştir.

Osman Bey, İnegöl tekfurunu Domaniç Beli Savaşı'nda yendikten sonra Karacahisar Kalesi'ni alarak merkez yapmıştır. Şehirdeki kilise camiye çevrilmiş, ulemadan Dursun Fakih ilk Osmanlı kadısı olarak tayin edilmiştir. Karacahisar'da pazar kurularak vergi alınmaya başlanmıştır.

Bu gelişmeler Osmanlıların, aşiret yapısından devlet olma yolunda attıkları ilk önemli adımlardı. Osman Bey, tekfurlar arasındaki rekabetten yararlanmış, 1299'da İnegöl'ü, ardından Bilecik'i fethetmiştir.

Bilgi: Osman Gazi, Bilecik tekfuru ile Yarhisar tekfurlarının kendisine karşı kurdukları pusuyu Harmankaya Tekfuru Köse Mihal'den öğrenmiştir.

Koyunhisar Savaşı ve Bursa'nın Fethi

Koyunhisar Savaşı (1302), ilk Osmanlı-Bizans savaşıdır. Bu savaşta Osman Bey, Bizans kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Halil İnalcık'a göre bu savaş, Osmanlı Devleti'nin gerçek anlamda kuruluş tarihidir.

Koyunhisar zaferinden sonra İzmit yolu Türklere açılmış, Bursa üç taraftan kuşatılmıştır. Bursa, Osman Bey tarafından kuşatılmış, uzun süreli kuşatma için şehrin iki tarafına hisarlar yaptırmıştır.

Orhan Bey, Bursa'nın İstanbul'la irtibatını kesmek için 1321'de Mudanya'yı fethetmiştir. Dışardan yardım alamayan Bursa tekfuru, şehirden ayrılmak isteyenlerin canlarına ve mallarına dokunulmaması şartıyla Bursa'yı teslim etmiştir. Fetihten sonra şehirde kalan Hristiyanlara adaletle davranılmıştır.

Önemli: Osman Gazi'nin Batı Anadolu'daki beyler arasında lider konuma yükselmesinde, başarılı silah arkadaşlarının olması ve Ahi şeyhlerinden Edebali'nin desteği etkili olmuştur.

Orhan Bey Dönemi (1324-1362)

Orhan Bey döneminde Bursa'nın fethi (1326) ve Palekanon Savaşı (1329) önemli gelişmelerdir. Palekanon Savaşı'nda Bizans İmparatoru'nun ordusu mağlup edilmiş, bu zaferle Osmanlı Beyliği'nin İslam dünyasındaki itibarı artmış, İznik ve İzmit'in fethi kolaylaşmıştır.

İznik'in stratejik önemini düşünen Orhan Gazi, beyliğin merkezini bir süre İznik'e taşımış ve Bizans'a yapılacak seferlerde üs olarak kullanmaya başlamıştır.

Orhan Bey, Bizans'taki taht kavgalarında kayınpederi olan Kantakouzen'e yardım etmiş, bu yardımlara karşılık Gelibolu'daki Çimpe Kalesi'ni üs olarak almıştır (1353). Osmanlılar bu kaleyi Balkan seferlerinde kullanmışlardır.

Dikkat: 1345 yılında Karesi Beyliği'nin Osmanlılar tarafından alınması, Osmanlıların Rumeli'ye geçişini kolaylaştırmış ve Anadolu Türk birliği çalışmalarının başladığını göstermiştir.

I. Murat Dönemi ve Balkan Fetihleri

I. Murat döneminde (1362-1389) Rumeli'de fetihler hızlandırılmıştır. 1363'te Edirne'nin fethi gerçekleşmiş, şehir Rumeli'deki fetihler için üs haline getirilmiştir.

1364'te Sırpsındığı Savaşı'nda Haçlı ordusu bozguna uğratılmış, bu savaş Osmanlı Devleti'nin Haçlılarla yaptığı ilk savaş olmuştur. Savaş sonucunda Makedonya kapıları Osmanlı Devleti'ne açılmış ve Balkanlardaki Macar hâkimiyeti kırılmıştır.

1371'de Çirmen Savaşı'nda kazanılan zafer, Makedonya'nın fethini kolaylaştırmıştır. 1389'da I. Kosova Savaşı'nda Haçlılar ağır bir yenilgiye uğratılmış, ancak I. Murat savaş alanında şehit edilmiştir.

İlginç Bilgi: Osmanlı ordusunda ilk top, düşmanı korkutmak için I. Kosova Savaşı'nda kullanılmıştır.

Yıldırım Bayezid Dönemi ve Niğbolu Savaşı

Yıldırım Bayezid döneminde (1389-1402) Anadolu Türk siyasi birliği sağlama çabaları hızlanmıştır. Bayezid, İstanbul'u iki kez kuşatmış ancak alamamıştır. Bizans'ın dışardan yardım almasını önlemek için Anadolu Hisarı'nı yaptırmıştır.

1396'da Niğbolu Savaşı'nda Haçlı ordusu bozguna uğratılmıştır. Bu zaferden sonra Mısır'da bulunan Abbasi Halifesi I. Mütevekkil, Yıldırım Bayezid Han'a "Sultan-ı İklim-i Rum" (Anadolu Sultanı) unvanını vermiştir.

Yıldırım Bayezid, Anadolu'da Saruhan, Aydın, Menteşe, Hamit ve Germiyan beyliklerini doğrudan Osmanlı hâkimiyetine almış, merkezi otoriteyi sağlamak için beyliklerin yöneticilerini tasfiye etmiştir.

Hatırlatma: Osmanlı Devleti ele geçirilen önemli beyliklerin merkezine bir şehzadeyi sancakbeyi olarak göndererek hem halkı onurlandırmış hem de Osmanlı yönetimine sındırmıştır.