Wielki Kryzys 1929-1933

Wyobraź sobie, że z dnia na dzień twoja rodzina traci wszystkie oszczędności, a twoi rodzice - pracę. Właśnie tak wyglądał Wielki Kryzys, który rozpoczął się 24 października 1929 roku - w słynny "czarny czwartek", kiedy załamała się giełda w Nowym Jorku.

Przed kryzysem Amerykanie żyli w euforii - wszyscy inwestowali w akcje, ceny rosły, a zyski wydawały się nieskończone. Niestety, ta bańka spekulacyjna musiała pęknąć. W 1930 roku wybuchła panika bankowa - przerażeni ludzie rzucili się wypłacać pieniądze, co doprowadziło do upadku 9 tysięcy banków.

Bezrobocie osiągnęło rekordowy poziom - w Niemczech przekroczyło 30%, a miliony rodzin dotknęło ubóstwo. Kraje próbowały chronić swoje rynki wysokimi cłami, co tylko pogłębiło światową zapaść handlową. Jedynym wyjątkiem był ZSRS, gdzie centralne sterowanie gospodarką pozwoliło uniknąć recesji.

Pamiętaj: Wielki Kryzys nie był tylko problemem gospodarczym - jego skutki polityczne były jeszcze bardziej tragiczne, bo umożliwiły wzrost faszyzmu w Europie.

Program New Deal i reakcje państw

Kiedy sytuacja wydawała się beznadziejna, prezydent Franklin Roosevelt wprowadził program New Deal - rewolucyjną zmianę w polityce gospodarczej. To był koniec z liberalizmem i początek etatyzmu - szerokiej interwencji państwa w gospodarkę.

Program obejmował roboty publiczne, zasiłki dla bezrobotnych, dopłaty dla rolników, płacę minimalną i ubezpieczenia społeczne. Dewalwowano również dolara, żeby zwiększyć konkurencyjność amerykańskiego eksportu. Te działania przyniosły szybką poprawę sytuacji i ostateczny sukces.

W Europie reakcje były różne - wiele państw dążyło do autarkii, czyli uniezależnienia się od importu. Niestety, państwa totalitarne wybrały najgorszą drogę: zbrojenia i podboje terytorialne jako sposób na wyjście z kryzysu.

Kryzys doprowadził do zmian politycznych - w wielu krajach wzrosło poparcie dla skrajnych ugrupowań. W Niemczech skutkiem był upadek systemu demokratycznego i dojście nazistów do władzy.

Ważne: New Deal pokazał, że państwo może skutecznie interweniować w gospodarkę, ale w Europie kryzys doprowadził do tragicznych konsekwencji politycznych.

Rozwój faszyzmu we Włoszech i narodziny nazizmu

Po Wielkim Kryzysie w Europie zaczęły dominować skrajne ideologie. Włoski faszyzm opierał się na kulcie wodza - duce Mussoliniego, skrajnym nacjonalizmie i przekonaniu, że wszystkie warstwy społeczne powinny współpracować pod władzą jednej partii.

W październiku 1922 roku Mussolini zorganizował marsz na Rzym swoich "czarnych koszul". Co ciekawe, w 1929 roku zawarł z papieżem Piusem XI Pakty laterańskie, które zakończyły spór z Kościołem i utworzyły państwo Watykan.

Adolf Hitler przedstawił zasady nazizmu w książce "Mein Kampf". Uznał, że Niemcy to rasa panów, która powinna zdobyć "przestrzeń życiową" kosztem zniewolenia narodów wschodnioeuropejskich. Żydów obwiniał za klęskę w I wojnie światowej i upadek moralny.

Narodowo Socjalistyczna Niemiecka Partia Robotnicza (NSDAP) ukształtowała się w Bawarii na początku lat 20. W listopadzie 1923 roku naziści przeprowadzili nieudany pucz monachijski, a ich oddziały szturmowe SA, zwane "brunatnymi koszulami", terroryzowały przeciwników politycznych.

Pamiętaj: Zarówno faszyzm, jak i nazizm wykorzystały trudną sytuację gospodarczą, by dotrzeć do zrozpaczonych mas i zdobyć władzę.

Przejęcie władzy przez Hitlera i początki zbrodni

Republika Weimarska, utworzona po upadku Cesarstwa Niemieckiego, początkowo próbowała się stabilizować. W 1925 roku podczas konferencji w Locarno Niemcy znormalizowały relacje z Europą Zachodnią. Niestety, Wielki Kryzys w 1929 roku osłabił demokrację i umożliwił nazistom zdobycie władzy.

Po wyborach w 1932 roku NSDAP stała się najpotężniejszą partią w Niemczech. 30 stycznia 1933 roku Hitler został kanclerzem rządu koalicyjnego. Żeby pozbyć się rywali, w nocy z 29 na 30 czerwca 1934 roku przeprowadził "noc długich noży" - czystkę wśród nazistów.

W sierpniu 1934 roku Hitler sięgnął po pełnię władzy. Każdy Niemiec musiał należeć do organizacji podporządkowanej NSDAP, a propaganda Goebbelsa nagłaśniała działania partii. W 1935 roku Hitler rozpoczął zbrojenia i wprowadził wojsko do zdemilitaryzowanej Nadrenii.

Od 1933 roku powstały pierwsze obozy koncentracyjne. W 1935 roku wprowadzono ustawy norymberskie, które pozbawiły ludność żydowską praw obywatelskich. Naziści propagowali też eugenikę - działania mające "udoskonalić gatunek".

Ostrzeżenie: Te pozornie "małe" kroki - od dyskryminacji prawnej po izolację społeczną - były początkiem Holokaustu.

Społeczeństwo III Rzeszy

Hitler stworzył totalitarny system, który kontrolował każdy aspekt życia Niemców. Führer stał na czele całej struktury władzy, wspierany przez różne formacje: Wehrmacht (siły zbrojne), Gestapo (tajną policję), SS (elitarną organizację) i SA (oddziały szturmowe).

Naziści przejęli kontrolę nad wszystkimi dziedzinami życia. Nauczyciele i studenci podlegali nazistowskim stowarzyszeniom, prawnicy byli nadzorowani przez organizacje partyjne, a rolnicy zrzeszeni w "Stanie Żywicieli Rzeszy". Przemysłowcy realizowali zamówienia zbrojeniowe, podczas gdy robotnicy stracili ochronę związków zawodowych.

Życie rodzinne też się zmieniło - kobiety miały rodzić jak najwięcej dzieci i zajmować się domem. Dzieci podlegały nieustannej indoktrynacji, a młodzież trafiała do Służby Pracy Rzeszy. Wszystkie organizacje społeczne miały nazistowski charakter.

System wykluczał całe grupy ludzi: przeciwników politycznych, niepełnosprawnych, Żydów i Romów, homoseksualistów oraz chrześcijan antyfaszystów. Ta systematyczna dyskryminacja była przygotowaniem do późniejszego ludobójstwa.

Wniosek: III Rzesza pokazuje, jak totalitaryzm może przeniknąć każdy aspekt życia społecznego i doprowadzić do tragedii całych narodów.