Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne

W okresie zaborów Polacy działali w dwóch głównych stronnictwach. Biali (zwani też starymi) działali legalnie i kompromisowo z zaborcą, a przewodzili im Andrzej Zamoyski i Marian Langiewicz. Natomiast Czerwoni (młodzi) byli zwolennikami powstania, a ich liderami byli Zygmunt Padlewski, Stefan Borowski i Jarosław Dąbrowski.

Aleksander Wielki wprowadził szereg reform, które miały wpływ na sytuację Polaków: uprawnienie Żydów, oczynszowanie chłopów, utworzenie Szkoły Głównej, nowe ustawy i budżet. Te zmiany, wraz z branką, działalnością Białych i Czerwonych, odwilżą posewastopolską i rozwiązywaniem polskich organizacji, przyczyniły się do wybuchu powstania styczniowego.

💡 Pamiętaj! Powstanie styczniowe upadło głównie z powodu uwłaszczenia chłopów w 1864 roku, które odebrało powstańcom potencjalne wsparcie, trudnych warunków zimowych, przewagi militarnej Rosji oraz braku poparcia ze strony Europy.

Po upadku powstania Polacy doświadczyli surowych represji. W zaborze rosyjskim konfiskowano majątki szlacheckie, kasowano klasztory, nakładano wysokie kontrybucje i aktywnie rusyfikowano społeczeństwo. W zaborze pruskim prowadzono germanizację poprzez wysiedlenia Polaków, wypieranie języka polskiego ze szkół i życia publicznego, aresztowania i cenzurę (Hakata).

W tym czasie pojawiły się nowe grupy społeczne: arystokracja, ziemiaństwo, burżuazja, drobne mieszczaństwo, inteligencja, robotnicy i chłopi. Rozwijały się także ośrodki gospodarcze: w zaborze rosyjskim - Warszawski Okręg Przemysłowy, Zagłębie Dąbrowskie i Łódzki Ośrodek Przemysłowy, a w pruskim - Bazar w Poznaniu, Związek Spółek Zarobkowych i Centralne Towarzystwo Gospodarcze.

Pod koniec XIX wieku ukształtowały się główne partie polityczne. Polska Partia Socjalistyczna (1892) z Józefem Piłsudskim na czele walczyła o niepodległość i prawa robotników. Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy (1893) odrzucała walkę o niepodległość, stawiając na współpracę rewolucjonistów. Ruch Ludowo-Agrarny reprezentował interesy chłopów, dążąc do ich edukacji i podziału ziem dworskich. Z kolei Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne (endecja) pod przewodnictwem Romana Dmowskiego stawiało na odzyskanie niepodległości bez zbrojnego powstania.

Kultura i nauka pod zaborami

Mimo trudnej sytuacji politycznej, polska nauka i kultura rozwijały się dynamicznie. Wybitni przedstawiciele nauki polskiej jak Maria Curie-Skłodowska, Zygmunt Wróbelski czy Ignacy Łukasiewicz (wynalazca lampy naftowej) zyskiwali międzynarodowe uznanie. Ich odkrycia i wynalazki nie tylko budowały prestiż Polski, ale też przyczyniały się do rozwoju światowej nauki.

W literaturze epoki pozytywizmu dominowały takie postaci jak Eliza Orzeszkowa, Maria Konopnicka, Henryk Sienkiewicz, Bolesław Prus i Aleksander Świętochowski. Ich twórczość koncentrowała się na ideach pracy organicznej, pracy u podstaw oraz rozwoju społeczeństwa w duchu racjonalizmu i postępu. Poruszali trudne tematy społeczne, edukacyjne i narodowościowe.

💡 Warto zapamiętać: Pozytywizm warszawski to nurt propagujący pracę u podstaw i pracę organiczną w zaborze rosyjskim, który miał ogromny wpływ na kształtowanie świadomości narodowej Polaków.

Polskie malarstwo tego okresu reprezentowali wybitni artyści jak Jan Matejko, Jacek Malczewski, Olga Poznańska i Maksymilian Gieryński. Ich dzieła często nawiązywały do historii Polski, budując poczucie tożsamości narodowej i dokumentując polską historię i tradycję.

Z kolei epoka Młodej Polski przyniosła nowe trendy w literaturze dzięki takim twórcom jak Stefan Żeromski, Władysław Reymont, Stanisław Wyspiański, Kazimierz Przerwa-Tetmajer i Gabriela Zapolska. Ich dzieła charakteryzowały się odejściem od pozytywistycznego realizmu w stronę symbolizmu, impresjonizmu i ekspresjonizmu, a także podejmowały tematykę narodowowyzwoleńczą, społeczną i egzystencjalną.