Angielska wojna domowa - przyczyny i początek konfliktu

Anglia XVII wieku była monarchią parlamentarną z dwuizbowym parlamentem, gdzie król był głową państwa i Kościoła anglikańskiego. Konflikt, który doprowadził do wojny domowej, miał kilka kluczowych przyczyn.

Przemiany ekonomiczne i społeczne odegrały istotną rolę. Rozwój górnictwa, metalurgii i sukiennictwa przyniósł bogactwo nowym grupom społecznym, głównie mieszczanom i tzw. nowej szlachcie (gentry). Ta nowa elita bogaciła się na handlu kolonialnym, organizacji manufaktur i przejmowaniu dawnych posiadłości kościelnych.

Sytuację zaogniły kwestie religijne. Część wiernych przyjęła purytanizm - angielską wersję kalwinizmu głoszącą, że człowiek powinien być bogobojny, pracowity i oszczędny. Purytanie podzielili się na prezbiterian (bogatych mieszczan) i bardziej radykalnych independentów (z uboższych warstw społecznych).

ℹ️ Purytanizm stał się ideologią mieszczaństwa, które dążyło do reform politycznych i większych swobód obywatelskich, co stało w sprzeczności z absolutystycznymi dążeniami dynastii Stuartów.

Bezpośrednią przyczyną konfliktu był spór króla z parlamentem. Po objęciu tronu w 1603 roku Jakub I Stuart dążył do wprowadzenia rządów absolutnych, co wywołało opór purytańskiej większości w Izbie Gmin. Konflikt pogłębił jego syn Karol I, który prowadził niepopularną politykę i odmówił zwoływania parlamentu przez 11 lat (1629-1640).

Wybuch i przebieg wojny domowej

Napięta sytuacja doprowadziła do wybuchu powstania w Szkocji w 1637 roku. Potrzebując pieniędzy na prowadzenie wojny, Karol I zwołał w 1640 roku parlament. Najpierw tzw. Krótki Parlament, a następnie Długi Parlament, który obradował aż 13 lat (1640-1653).

Kluczowym momentem był rok 1641, kiedy radykalni purytanie na czele z Oliverem Cromwellem doprowadzili do ogłoszenia Wielkiej remonstracji - listy zarzutów wobec króla. W odpowiedzi Karol I próbował aresztować radykalnych członków parlamentu. To posunięcie doprowadziło do wybuchu wojny domowej w 1642 roku.

Po jednej stronie stanęli rojaliści (popierający króla) - głównie duchowieństwo, arystokracja i wielcy właściciele ziemscy. Po drugiej parlamentarzyści (tzw. "okrągłogłowi") - gentry, mieszczanie i wolni chłopi.

Początkowo przewagę mieli rojaliści, ale sytuacja zmieniła się, gdy po stronie parlamentu opowiedziała się Szkocja. W 1644 roku rojaliści zostali pokonani w bitwie pod Marston Moor. Rok później utworzona przez Cromwella Armia Nowego Wzoru odniosła zwycięstwo pod Naseby. Karol I został pojmany, a między zwolennikami parlamentu doszło do rozłamu na umiarkowanych prezbiterian i radykalnych independentów.

⚠️ Próba ucieczki Karola I i jego sojusz ze szkocką szlachtą doprowadziły do drugiej wojny domowej, którą król ostatecznie przegrał w bitwie pod Preston w 1648 roku.

W 1648 roku Cromwell rozprawił się z opozycją w parlamencie, rozwiązując Izbę Lordów i usuwając przeciwników z Izby Gmin. Tak powstały Parlament Kadłubowy zdecydował o oskarżeniu Karola I o zdradę stanu. 27 stycznia 1649 roku król został skazany na śmierć i trzy dni później ścięty.

Protektorat Cromwella i restauracja monarchii

Po egzekucji króla Anglię ogłoszono republiką, ale wkrótce władzę przejął Oliver Cromwell jako lord protektor. Jego rządy cechowała dyktatura wojskowa - rozwiązał Parlament Kadłubowy i oparł władzę na armii. Dopiero w późniejszych latach przywrócił część uprawnień parlamentowi i ustanowił zasadę dziedziczenia urzędu lorda protektora.

W polityce zagranicznej Cromwell dążył do rozwoju kolonii i wzmocnienia pozycji angielskich kupców. W 1651 roku uchwalono Akt nawigacyjny, który dawał angielskim statkom monopol na import towarów.

Po śmierci Cromwella w 1658 roku jego syn Ryszard nie utrzymał władzy i po kilku miesiącach zrezygnował z urzędu. Rozpoczęły się negocjacje w sprawie powrotu Stuartów na tron. W 1660 roku koronę otrzymał Karol II Stuart, który obiecał nie prześladować dawnej opozycji i utrzymać pokój religijny.

Wkrótce jednak doszło do nowego konfliktu na tle polityki zagranicznej i spraw wyznaniowych. W parlamencie ukształtowały się dwie frakcje: torysi (uznający nienaruszalność władzy królewskiej) i wigowie (głównie purytanie, przyznający parlamentowi prawo do zmian sukcesyjnych).

ℹ️ W 1679 roku uchwalono przełomową ustawę Habeas Corpus Act, gwarantującą nietykalność osobistą i ochronę prawną przed bezprawnym aresztowaniem. Dokument ten stał się fundamentem angielskiej demokracji.

Stronnictwo wigów obawiało się, że następcą tronu po Karolu II zostanie jego brat Jakub - katolik i zwolennik absolutyzmu, co mogło zagrozić osiągnięciom rewolucji.

Monarchia parlamentarna i wojna trzydziestoletnia

Po śmierci Karola II w 1685 roku tron objął Jakub II, który lekceważył parlament i faworyzował katolików. W 1688 roku parlament zaproponował tron jego córce Marii Stuart i jej mężowi Wilhelmowi III Orańskiemu. Ta pokojowa zmiana władzy została nazwana chwalebną rewolucją.

W 1689 roku Wilhelm zatwierdził Ustawę o prawach (Bill of Rights), która ograniczała władzę monarchy. Od tej pory król nie mógł bez zgody parlamentu pobierać podatków ani utrzymywać stałej armii. Wprowadzono też Akt tolerancyjny, zapewniający swobodę wyznaniową. Tak ukształtował się ustrój monarchii parlamentarnej - parlament stał się najważniejszą władzą w państwie, choć król zachował prawo do zwoływania go i rozwiązywania.

W tym samym czasie kontynent europejski zmagał się z innym konfliktem - wojną trzydziestoletnią (1618-1648). Ten ogólnoeuropejski konflikt rozpoczął się na terenie Rzeszy, ale szybko objął większość państw Europy.

Przyczyny wojny trzydziestoletniej były złożone:

• Rozbicie religijne Rzeszy po reformacji
• Rywalizacja francusko-habsburska o hegemonię w Europie
• Powstanie dwóch wrogich obozów: protestanckiej Unii Protestanckiej (1608) i katolickiej Ligi Katolickiej (1609)

Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny była defenestracja praska w 1618 roku - wyrzucenie przez okno cesarskich namiestników przez czeskich protestantów.

⚠️ Mimo że wojna trzydziestoletnia zaczęła się jako konflikt religijny, szybko przekształciła się w walkę o polityczną dominację w Europie, której efektem był upadek potęgi Habsburgów.

Wojna trzydziestoletnia - przebieg konfliktu

Wojna trzydziestoletnia rozpoczęła się od powstania czeskiego. W 1618 roku czeska szlachta protestancka, niezadowolona z łamania przywilejów religijnych przez Habsburgów, zbuntowała się. Podczas zjazdu w Pradze doszło do defenestracji praskiej - wyrzucenia przez okno dwóch cesarskich namiestników.

Czesi utworzyli własny rząd (dyrektorium), zyskali sojuszników wśród niemieckich krajów protestanckich, Anglii, Niderlandów i Węgrów pod wodzą księcia Siedmiogrodu Gabora Bethlena. Na swojego króla wybrali elektora Palatynatu Reńskiego Fryderyka V Wittelsbacha.

Wojna trzydziestoletnia dzieli się na cztery okresy:

1. Okres czesko-palatynacki (1618-1624) - początkowo Habsburgowie ponosili porażki, ale dzięki pomocy polskich lisowczyków odparli wojska siedmiogrodzkie. W 1620 roku armia cesarska pokonała siły czeskie w bitwie pod Białą Górą. Czechy utraciły autonomię i poddano je represjom.

2. Okres duński (1624-1629) - do wojny przystąpił król duński Chrystian IV, ale wojska cesarskie dowodzone przez Albrechta von Wallensteina i Johanna von Tilly'ego pokonały Duńczyków, którzy w 1629 roku zawarli pokój w Lubece.

3. Okres szwedzki (1630-1635) - król Szwecji Gustaw II Adolf przystąpił do wojny przeciw Habsburgom. Szwedzi zajęli Pomorze Zachodnie i w 1631 roku rozbili wojska cesarskie w bitwie pod Breitenfeldem. W 1632 roku doszło do bitwy pod Lützen, w której zginął Gustaw II Adolf. Szwedzi zaczęli ponosić porażki i w 1634 roku zostali pokonani pod Nordlingen.

ℹ️ Najbardziej tragicznym epizodem wojny było złupienie Magdeburga w 1631 roku. To protestanckie miasto zostało całkowicie zniszczone, a z 30 tysięcy mieszkańców przeżyło tylko 5 tysięcy. Okrucieństwo najeźdźców stało się symbolem okropności wojny.

Koniec wojny trzydziestoletniej i jej skutki

Czwarty okres wojny, okres francuski (1635-1648), rozpoczął się gdy Francja wypowiedziała wojnę Hiszpanii. Do koalicji antyhabsburskiej przyłączyły się również Republika Zjednoczonych Prowincji, Sabaudia i Wenecja. W 1643 roku Francuzi rozbili Hiszpanów w bitwie pod Rocroi, co przyspieszyło zakończenie konfliktu.

24 października 1648 roku podpisano pokój westfalski w dwóch niemieckich miastach: Münster (między Francją a książętami Rzeszy) i Osnabrück (między Szwecją a cesarstwem). Najważniejsze postanowienia tego traktatu to:

• Francja otrzymała Alzację oraz twierdze na pograniczu z Rzeszą
• Szwecja zyskała Pomorze Przednie
• Uznano niepodległość Szwajcarii i Republiki Zjednoczonych Prowincji
• Przywrócono wolność wyznania dla katolików, luteran i kalwinów
• Księstwom niemieckim przyznano prawo prowadzenia własnej polityki zagranicznej

Skutki wojny trzydziestoletniej były katastrofalne. W niektórych regionach wymarło nawet 90% ludności. Gospodarka Rzeszy została zrujnowana. Upadła czeska kultura narodowa na rzecz germanizacji. Francja i Szwecja wzmocniły swoją pozycję międzynarodową.

W tym samym czasie we Francji rozwijał się absolutyzm - system rządów oparty na nieograniczonej władzy monarchy. Jego twórcą teoretycznym był Jean Bodin, który twierdził, że silna władza królewska zapobiega anarchii i zapewnia bezpieczeństwo poddanym.

⚠️ Pokój westfalski zakończył erę wojen religijnych w Europie i zapoczątkował nowy porządek międzynarodowy, w którym główną rolę zaczęły odgrywać interesy polityczne i gospodarcze państw, a nie kwestie wyznaniowe.

Umacnianie władzy centralnej we Francji rozpoczął Henryk IV Burbon, który przestał zwoływać Stany Generalne i utworzył urząd intendenta - królewskiego urzędnika zarządzającego prowincją.

Absolutyzm we Francji - kardynał Richelieu i Mazarin

Po śmierci Henryka IV w 1610 roku królem Francji został jego syn Ludwik XIII. Początkowo władzę sprawowała jego matka Maria Medycejska, za której rządów doszło do kryzysu i osłabienia władzy królewskiej.

Przełomowym momentem było powołanie w 1624 roku kardynała Armanda Jeana du Plesis de Richelieu na stanowisko pierwszego ministra. Jego celem było wzmocnienie władzy Burbonów i podniesienie międzynarodowego prestiżu Francji. Richelieu musiał pokonać dwie siły: hugenotów (francuskich protestantów) i arystokrację.

Kardynał zdobył twierdzę hugenocką La Rochelle i odebrał im przywileje wojskowe, pozostawiając jedynie wolność wyznania. Przeprowadził też liczne reformy państwowe:

• Wprowadził zasadę racji stanu - wszystko miało być podporządkowane interesowi państwa
• Rozbudował urząd intendenta, dając mu szerokie uprawnienia w prowincjach
• Zastąpił Radę Królewską rządem złożonym z ministrów
• Wspierał rozwój manufaktur, handlu i floty wojennej

Po śmierci Richelieu (1642) i Ludwika XIII (1643) władzę w imieniu małoletniego Ludwika XIV sprawowali regentka Anna Austriaczka oraz pierwszy minister kardynał Jules Mazarin.

ℹ️ W latach 1643-1645 we Francji wybuchły powstania chłopskie. Mazarin tłumił również bunty nazywane frondami - najpierw "frondę parlamentarną" (1649), a następnie "frondę książąt" wywołaną przez arystokrację. Obie zakończyły się klęską przeciwników absolutyzmu.

Mazarin kontynuował politykę Richelieu i prowadził skuteczną politykę zagraniczną. W 1659 roku Francja zawarła korzystny pokój pirenejski z Hiszpanią, umacniając swoją pozycję w Europie.

Absolutyzm Ludwika XIV - "Państwo to ja"

Po śmierci Mazarina w 1661 roku pełnię władzy przejął 22-letni Ludwik XIV. Konsekwentnie dążył do ograniczenia roli arystokracji, budując w Wersalu ogromny pałac, gdzie zgromadził przywódców rodów arystokratycznych i podporządkował ich sobie poprzez rozdawanie urzędów i majątków. Wersal stał się symbolem władzy absolutnej i nazywany był "złotą klatką" dla arystokracji.

W rządzeniu państwem królowi pomagali wybitni ministrowie. Główne decyzje podejmowała Wysoka Rada złożona z siedmiu ministrów pod przewodnictwem króla. Powstały też inne instytucje centralne: Rada Finansów, Rada Depesz, Rada Handlu, Rada Prywatna i Rada Wyznania - działające jak dzisiejsze ministerstwa.

System rządów Ludwika XIV najlepiej wyrażały jego słowa: "Państwo to ja". Król nie podlegał żadnej kontroli - sam tworzył prawo i stał ponad nim.

ℹ️ Codzienne życie w Wersalu było precyzyjnie zaplanowane i przypominało teatr. Król, nazywany "królem słońce", każdego dnia uczestniczył w ceremoniach budzenia, jedzenia posiłków i kładzenia się spać w obecności dworzan. Pałac w Wersalu, w którym mieszkało 10 tysięcy osób, stał się symbolem potęgi Francji i wzorem dla innych europejskich monarchii.

Ludwik XIV był monarchą pracowitym i skrupulatnym. Jego dzień był zaplanowany co do minuty: od ceremonii wstawania o 8:30, przez spotkania z ministrami, spacery w ogrodzie, aż po wieczorną ceremonię kładzenia się spać. Wszystko to odbywało się na oczach tłumu dworzan, stanowiąc swego rodzaju przedstawienie demonstrujące majestat władzy królewskiej.