Tijdvakken 5 & 6: Een overzicht

Welkom bij twee eeuwen die Europa compleet op z'n kop zetten! Tijdvak 5 (1500-1600) staat bekend als "De tijd van ontdekkers en hervormers" - denk aan Columbus die Amerika ontdekt en Luther die de kerk hervormt.

Tijdvak 6 (1600-1700) heet "De tijd van regenten en vorsten" en focust op wie er eigenlijk de baas is. Dit is wanneer Nederland een echte republiek wordt en koningen overal in Europa steeds machtiger worden.

Deze periodes vormen samen de vroegmoderne tijd (1500-1800) en leggen de basis voor onze huidige wereld. Bereid je voor op verhalen over goud, geloof, kunst en oorlog!

Let op: Deze tijdvakken overlappen qua thema's, dus hou goed bij hoe alles met elkaar samenhangt.

De Renaissance: Nieuw mens- en wereldbeeld

Stel je voor: na eeuwen waarin iedereen dacht dat het leven draaide om God en het hiernamaals, beginnen Italiaanse kunstenaars ineens te zeggen "hey, de wereld is eigenlijk best mooi!" Dit nieuwe mens- en wereldbeeld startte de Renaissance (letterlijk: wedergeboorte).

In de middeleeuwen was de mens zondig en slecht, maar Renaissance-denkers zagen mensen als capabel om de natuur te perfectioneren. Ze bestudeerden het klassieke erfgoed van Grieken en Romeinen en wilden dit evenaren of zelfs overtreffen.

Filippo ontdekte het perspectief, Leonardo da Vinci sneed lijken open voor realistische tekeningen, en kunstenaars werden geen ambachtslieden meer maar echte kunstenaars die boven gewone mensen stonden. Dit was het begin van moderne wetenschap!

Humanisten zoals Erasmus van Rotterdam bestudeerden klassieke teksten en wilden het christendom zuiveren door originele bijbelteksten te onderzoeken. Ze ontdekten dat er veel fouten in de kerkelijke leer zaten.

Onthoud: Renaissance = mens centraal in plaats van God centraal. Dit verandert alles!

Europese expansie: De wereld wordt groter

In 1415 begon Portugal met het veroveren van Marokkaanse havensteden - dit was het startschot van de Europese expansie. Europese landen wilden drie dingen: goud vinden, specerijen halen uit Azië, en het christendom verspreiden.

Columbus dacht dat hij Indië had bereikt, maar ontdekte per ongeluk Amerika (daarom heten oorspronkelijke bewoners nog steeds "indianen"). Vasco da Gama vond de echte zeeweg naar Indië via Afrika. Ineens was de wereld veel groter dan iedereen dacht!

In het oosten bouwden Portugezen factorijen (handelsposten) omdat Aziatische rijken te sterk waren om te veroveren. In het westen was het een heel ander verhaal: Spanjaarden veroverden hele Azteken- en Inca-rijken met kleine legertjes.

Waarom lukte dit? Betere wapens, hulp van onderdrukte indianenvolk, en vooral: Europese ziekten waar indianen geen weerstand tegen hadden. Zo ontstond het kolonialisme - moederlanden die koloniën uitbuiten voor rijkdom.

Belangrijk: Deze ontdekkingen veranderen de wereldkaart én de economie van Europa voor altijd.

De Reformatie: Kerkhervorming en splitsing

Maarten Luther was het helemaal zat in 1517 - de katholieke kerk verkocht aflaten (kwijtschelding van zonden) om geld binnen te halen voor mooie kerken. Hij schreef 95 stellingen waarin hij dit aanviel, en BAM - de protestantse Reformatie was geboren.

Luther's belangrijkste punt: alleen oprecht geloof in God kan je redden, niet gehoorzamen aan de kerk. De Bijbel moest centraal staan, niet kerkelijke tradities. Hij vertaalde de Bijbel naar het Duits zodat gewone mensen hem konden lezen.

Johannes Calvijn ging nog verder dan Luther. Volgens het calvinisme zijn mensen zo slecht dat God al van tevoren heeft besloten wie naar de hemel gaat. Calvinisten moeten daarom extra vroom leven, en - hier wordt het interessant - mogen een vorst afzetten als die tegen Gods wil handelt!

Het christendom spleet in katholiek en protestants. Dit leidde tot godsdienstoorlogen door heel Europa, maar ook tot meer religieuze vrijheid in sommige landen.

Verschil onthouden: Luther zegt "gehoorzaam altijd je vorst", Calvijn zegt "niet als je vorst tegen God ingaat!"

De Nederlandse Opstand: Van onderdaan naar onafhankelijk

Filips II van Spanje maakte één grote fout: hij probeerde de Nederlanden te regeren alsof het Spanje was. Maar Nederlanders waren gewend aan hun eigen privileges en Staten (regionale besturen) per gewest.

Toen Filips de hertog van Alva stuurde om keihard op te treden tegen calvinisten, werd Willem van Oranje de leider van de opstand. In 1566 explodeerde de Beeldenstorm - woedende calvinisten vernielden katholieke beelden en schilderijen in kerken.

De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) begon toen Oranje met een leger vanuit Duitsland aanviel. De geuzen (calvinistische vluchtelingen) namen in 1572 Den Briel in, en Holland en Zeeland sloten zich aan bij de opstand.

In 1579 vormden de opstandige gewesten de Unie van Utrecht. In 1581 verklaarden ze met het Plakkaat van Verlating dat ze Filips niet meer als vorst erkenden. Na Willem van Oranje's dood (1584) werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden geboren - een unieke staat zonder koning!

Keerpunt: Nederland wordt de eerste moderne republiek van Europa - dat was toen heel bijzonder!