Güneş Sistemi ve Tutulmalar

Güneş ve etrafında dönen 8 gezegen, doğal uydular, asteroitler ve kuyruklu yıldızlardan oluşan topluluğa Güneş Sistemi denir. Gezegenler yapısal özelliklerine göre iki gruba ayrılır: karasal ve gazsal gezegenler.

Karasal gezegenler (iç gezegenler) katı yapıda olup Güneş'e daha yakındır. Bunlar: Merkür, Venüs, Dünya ve Mars'tır. Gazsal gezegenler (dış gezegenler) ise gaz yapıdadır ve hepsinin halkaları vardır. Bunlar: Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün'dür.

Mars ve Jüpiter arasında bulunan kayalık bölgeye Asteroit Kuşağı denir. Asteroit ya da kuyruklu yıldızlardan kopan parçalara gök taşı denir. Bu taşlar Dünya'nın atmosferine girdiğinde meteor adını alır ve ışık çizgisi oluşturur. Dünya yüzeyine ulaşanlara ise meteorit denir.

Bunu Biliyor Musun? Güneş'e en yakın gezegenler daha sıcak olurken, en uzakta bulunan Uranüs "Buz Devi" olarak adlandırılır ve Güneş çevresinde bir varil gibi yuvarlanır!

Dünya, Güneş'in ve Ay da Dünya'nın etrafında sürekli dolanır. Bazen üçü aynı doğrultuda dizilir ve tutulmalar gerçekleşir:

• Güneş tutulması: Ay, Güneş ile Dünya arasına girer ve Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer. Yeniay evresinde gerçekleşir.
• Ay tutulması: Dünya, Ay ile Güneş arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'a düşer. Dolunay evresinde gerçekleşir.

Vücudumuzdaki Sistemler

Destek ve Hareket Sistemi, vücudumuza şekil veren ve hareketimizi sağlayan sistemdir. İskelet sistemi ve kas sisteminden oluşur. İskelet sistemi kemik, kıkırdak ve eklemlerden meydana gelir.

Kemikler uzun, kısa ve yassı olmak üzere üç çeşittir. Kemiklerin birleştiği yere eklem denir ve oynar, yarı oynar ve oynamaz olmak üzere üç tiptir. Kıkırdak, kemiklerin ucunda bulunan ve hareketi kolaylaştıran esnek yapıdır.

Kas sistemi üç çeşit kastan oluşur:

• Çizgili kaslar: İsteğimizle çalışan, kırmızı renkli, hızlı yorulan kaslardır (kol, bacak kasları)
• Düz kaslar: İsteğimiz dışında çalışan, beyaz renkli, yorulmayan kaslardır (mide, bağırsak kasları)
• Kalp kası: Sadece kalpte bulunan, isteğimiz dışında çalışan, yorulmayan özel kas tipidir

Önemli Not: Vücudumuzdaki kaslar zıt çalışır. Bir kas kasılırken, karşısındaki kas gevşer. Bu sayede hareketlerimizi kontrol edebiliriz!

Sindirim Sistemi, besinleri küçük parçalara ayırarak vücudun kullanabileceği hale getiren sistemdir. Besinler ağızda fiziksel (dişlerle) ve kimyasal (enzimlerle) sindirime uğrar. Sonra sırasıyla yutak, yemek borusu, mide ve ince bağırsağa geçer. İnce bağırsakta sindirim tamamlanır ve besin maddeleri kana geçer (emilim). Sindirilen besinlerin kalıntıları kalın bağırsak ve anüs yoluyla dışarı atılır.

Solunum ve Dolaşım Sistemleri

Solunum sistemi, vücudumuza oksijen alıp karbondioksiti dışarı atmamızı sağlayan sistemdir. Burun, yutak, gırtlak, soluk borusu, bronşlar, bronşçuklar ve alveollerden oluşur. Alveollerde oksijen kana geçer, karbondioksit ise dışarı atılır.

Soluk alma sırasında diyafram kası düzleşerek göğüs boşluğu genişler ve hava akciğerlere girer. Soluk vermede ise diyafram kubbeleşir, göğüs boşluğu daralır ve hava dışarı çıkar.

Dolaşım sistemi, besin ve oksijenin hücrelere taşınmasını, atık maddelerin uzaklaştırılmasını sağlar. Kalp, damarlar ve kandan oluşur. Kanın vücutta dolaşmasını kalp sağlar. Kalp dört odacıktan oluşur: sol tarafında temiz kan, sağ tarafında kirli kan bulunur.

Kanı vücuda taşıyan borulara damarlar denir. Üç çeşittir:

• Atardamarlar: Kanı kalpten organlara taşır
• Toplardamarlar: Kanı organlardan kalbe taşır
• Kılcal damarlar: Hücrelerle kan arasında madde alışverişini sağlar

Bunu Dene: Nabız, kalbin kasılması sonucu damarlarda hissedilen ritmik harekettir. Bileğinden kendi nabzını ölçmeyi dene. Bir yetişkinin nabzı dakikada 70-80, çocukların ise 120-130 atardır!

Boşaltım sistemi, vücuttaki atık maddeleri uzaklaştıran sistemdir. Başlıca organları böbrekler, üreterler, idrar kesesi ve üretradır. Böbrekler kanı süzerek zararlı maddeleri idrar olarak uzaklaştırır. Deri (ter ile), akciğer (karbondioksit ile) ve kalın bağırsak (dışkı ile) da boşaltıma yardımcı olur.

Kuvvet ve Hareket

Kuvvet, duran bir cismi harekete geçiren, hareket halindeki bir cismi durdurabilen, hızını, yönünü veya şeklini değiştirebilen etkidir. Kuvvetin birimi Newton (N)'dur ve dinamometre ile ölçülür.

Kuvvetin üç özelliği vardır:

• Büyüklük
• Yön
• Doğrultu

Bir cisme etki eden birden fazla kuvvetin yaptığı etkiyi tek başına yapan kuvvete bileşke kuvvet denir. Aynı yönlü kuvvetlerin bileşkesini bulmak için kuvvetleri toplarız. Zıt yönlü kuvvetlerde ise farkını alırız.

Dengelenmiş kuvvetler, bileşke kuvvetin sıfır olduğu durumdur. Bu durumda cisim hareketsizse durmaya, hareketliyse sabit süratle gitmeye devam eder (masada duran kitap, sabit süratle giden araç).

Dengelenmemiş kuvvetler, bileşke kuvvetin sıfırdan farklı olduğu durumdur. Bu durumda cisim hareketsizse bileşke kuvvet yönünde hızlanarak harekete başlar, hareketliyse hızlanır veya yavaşlar (fren yapan otomobil).

İlginç Bilgi: Eşit zaman aralıklarında eşit yol alan bir hareketlinin sürati değişmez ve bu harekete sabit süratli hareket denir. Sürat, aldığı yolun geçen zamana oranıdır ve metre/saniye $m/sn$ veya kilometre/saat $km/sa$ ile ifade edilir.

Madde ve Isı

Her şey maddedir ve maddenin ölçülebilen özellikleri kütle ve hacimdir. Maddeler gözle göremediğimiz küçük taneciklerden oluşur. Tanecikler arasındaki boşluk ve hareketliliğe göre katı, sıvı ve gaz olarak üçe ayrılırlar.

Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve sadece titreşim hareketi yapar. Belirli bir şekilleri ve hacimleri vardır. Sıkıştırılamazlar.

Sıvılarda tanecikler arasında boşluk vardır ve birbirinin üzerinden kayarak hareket ederler. Belirli bir şekilleri yoktur, konuldukları kabın şeklini alırlar. Belirli bir hacimleri vardır. Sıkıştırılamazlar.

Gazlarda tanecikler arası boşluk çok fazladır. Tanecikler serbestçe ve her yönde hareket eder. Belirli bir şekil ve hacimleri yoktur, konuldukları yeri tamamen doldururlar. Sıkıştırılabilirler.

Günlük Yaşamdan Örnek: Basketbol topunda ve bisiklet tekerlerinde sıkıştırılmış hava tanecikleri bulunur. Yangın söndürücüler, deodorantlar, mutfak tüpleri ve tıraş köpüklerinde gazların sıkıştırılma özelliğinden yararlanılır!

Hal değişimleri sırasında maddeyi oluşturan taneciklerin sayısı veya yapısı değişmez, sadece aralarındaki boşluk ve hareketleri değişir. Madde enerji aldığında, tanecikleri hızlanır ve aralarındaki boşluk artar (erime, buharlaşma, süblimleşme). Enerji kaybettiğinde ise tanecikleri yavaşlar ve birbirine yaklaşır (donma, yoğuşma, kırağılaşma).

Ses ve Özellikleri

Ses, titreşim sonucu oluşan ve dalgalar halinde yayılan bir enerji türüdür. Sesin yayılabilmesi için maddesel bir ortama ihtiyaç vardır. Bu nedenle ses, boşlukta yayılamaz.

Ses en hızlı katılarda, sonra sıvılarda, en yavaş ise gazlarda yayılır. Bunun nedeni madde taneciklerinin birbirine olan uzaklıklarıdır. Tanecikler birbirine ne kadar yakın olursa, ses enerjisi o kadar hızlı yayılır.

Ses kaynaklarının farklı olması, çıkan sesin de farklı duyulmasına neden olur. Örneğin, farklı müzik aletlerinden aynı nota çalınsa bile sesler farklı duyulur. Aynı ses kaynağı farklı ortamlarda da farklı duyulur (suda ve havada).

Deneyerek Öğren: İki plastik bardağın altına delik açıp, aralarına ip bağla. İpi gererek bir arkadaşınla konuş. İp sayesinde ses titreşimleri bir bardaktan diğerine iletilir ve uzakta bile konuşabilirsiniz!

Işığın hızı, sesin hızından çok daha fazladır. Bu nedenle şimşeği önce görür, sonra gök gürültüsünü duyarız. Ses bir enerji türüdür ve başka enerjilere dönüşebilir (opera sanatçısının sesiyle ince bardağın kırılması gibi).

Ses bir engele çarptığında yansır. Sert ve pürüzsüz yüzeylerde daha iyi yansır. Yarasalar bu sayede yönlerini bulurlar. Ses dalgaları yumuşak ve gözenekli yüzeylerde ise soğurulur (emilir). Bu özellikten faydalanarak ses yalıtımı yapılır (çift cam, delikli tuğla, susturucu gibi).