Economische doelmatigheid

Stel je voor: je bent bereid €50 te betalen voor nieuwe sneakers, maar ze kosten maar €30. Die €20 die je overhoudt heet consumentensurplus - eigenlijk je voordeel van de deal.

Aan de andere kant heeft de verkoper ook een minimale prijs waarvoor hij wil verkopen (zijn leveringsbereidheid). Het verschil tussen wat hij krijgt en zijn minimumprijs is het producentensurplus.

Een perfecte markt ontstaat wanneer beide partijen zo veel mogelijk voordeel hebben. Dit noemen we Pareto-efficiënt: niemand kan het beter krijgen zonder dat een ander er slechter van wordt. De formule hiervoor: totale surplus = consumentensurplus + producentensurplus.

Let op: Bij een prijsdaling krijg jij als consument meer voordeel, maar verliest de producent juist surplus!

Surplus berekenen en monopolies

Surplus berekenen is eigenlijk simpel: teken een vraaglijn, zet de prijslijn erin, arceer het gebied en bereken met ½ × basis × hoogte. Net als de oppervlakte van een driehoek!

Soms krijgen bedrijven te veel macht. Een octrooi (patent) geeft een uitvinder het exclusieve recht om zijn product te verkopen. Denk aan medicijnen of nieuwe technieken.

Een wettelijk monopolie ontstaat wanneer de overheid één bedrijf het alleenrecht geeft. NS is het bekendste voorbeeld in Nederland. Dit zorgt voor stabiliteit, maar ook voor hogere prijzen en minder efficiëntie.

Onthoud: Monopolies betekenen minder keuze en vaak hogere prijzen voor jou als consument.

De overheid grijpt in

Wanneer de overheid ingrijpt met prijscontroles, gaat er altijd iets mis. Bij een maximumprijs (lager dan de marktprijs) ontstaat vraagoverschot - iedereen wil het hebben, maar er is te weinig.

Bij een minimumprijs (hoger dan de marktprijs) zoals het minimumloon ontstaat juist aanbodoverschot. Het verloren surplus (deadweight loss) is het voordeel dat verloren gaat door deze ingrepen.

Een productiequotum beperkt hoeveel er geproduceerd mag worden. Denk aan visquota om overbevissing te voorkomen. Ook dit leidt tot welvaartsverlies.

De Harberger-driehoek laat precies zien hoeveel welvaart er verloren gaat door overheidsingrepen.

Belangrijk: Elke overheidsingreep heeft consequenties - er gaat altijd ergens voordeel verloren.

Belastingen, subsidies en marktmacht

Indirecte belastingen zitten verstopt in prijzen - denk aan accijns op sigaretten of invoerrechten. Indirecte subsidies maken producten juist goedkoper, zoals belastingkorting op zonnepanelen.

Het afwentelingspercentage laat zien hoeveel van een belasting wordt doorberekend aan jou als consument. Bij elastische vraag betaal jij minder mee, bij inelastische vraag meer.

Bedrijven hebben marktmacht als ze prijzen kunnen beïnvloeden. Prijsdiscriminatie betekent verschillende prijzen voor hetzelfde product - studentenkorting is een perfect voorbeeld.

Nationalisatie betekent dat de overheid een bedrijf overneemt, zoals vroeger gebeurde met de spoorwegen.

Tip: Let op hoeveel belasting je eigenlijk betaalt - het zit overal verstopt in prijzen!

Privatisering en het principaal-agent probleem

Verzonken kosten zijn geld dat al uitgegeven is en nooit terugkomt - vergeet ze bij nieuwe beslissingen! Privatisering betekent dat de overheid bedrijven verkoopt aan particulieren voor meer efficiëntie.

Liberalisering opent markten voor concurrentie. Vroeger had alleen KPN telefoons, nu kun je kiezen uit tientallen providers. Dit verlaagt prijzen en verbetert service.

Het principaal-agent probleem ontstaat wanneer iemand (agent) namens een ander (principaal) werkt, maar verschillende belangen heeft. Denk aan een manager die vooral aan zijn eigen bonus denkt in plaats van aan het bedrijf.

Moral hazard betekent dat je onvoorzichtiger wordt omdat je geen gevolgen draagt - zoals roekeloos rijden met een uitgebreide verzekering.

Herkenbaar: Het principaal-agent probleem zie je overal - van politici tot werknemers!

Berovingsproblemen en kartels

Een berovingsprobleem ontstaat wanneer je veel investeert en daarna gegijzeld wordt. Stel: je bedrijf koopt dure machines van één leverancier, die vervolgens de prijzen verhoogt omdat hij weet dat je moeilijk kunt overstappen.

Een kartel is geheime samenwerking tussen bedrijven om prijzen hoog te houden. Dit is verboden omdat het concurrentie uitschakelt. Een fusie is A + B = C (nieuwe onderneming), een overname is A + B = A (één neemt de ander over).

Asymmetrische informatie betekent dat één partij meer weet dan de andere. Dit verhoogt transactiekosten - je moet meer tijd en geld besteden aan onderzoek voor je koopt.

Waarschuwing: Bij grote aankopen heb jij meestal minder informatie dan de verkoper - doe je huiswerk!

Ontbrekende markten en goederen

Averechte selectie is een gevolg van asymmetrische informatie - de slechtste optie wordt eerder gekozen dan de beste. Denk aan tweedehands auto's: alleen eigenaren van slechte auto's willen verkopen.

Goederen hebben twee eigenschappen: rivaliserend (kan maar één persoon tegelijk gebruiken) en uitsluitbaar (je kunt mensen weren). Een broodje is rivaliserend én uitsluitbaar, radio-uitzendingen zijn geen van beide.

Collectieve goederen zijn niet-rivaliserend en niet-uitsluitbaar - zoals straatverlichting. Individuele goederen kun je wel uitsluiten, zoals Netflix-abonnementen.

Meeliftersgedrag betekent profiteren zonder te betalen - zoals illegaal Netflix kijken op andermans account.

Interessant: Veel problemen ontstaan doordat goederen moeilijk uitsluitbaar zijn - iedereen wil meeliften!