Coğrafya408 views·Updated Jun 16, 2026·6 pages

TYT Coğrafya: İklim Bilgisi Ders Notları

Melek Çelik@melekelik_t74r1

Add to Google sources

Atmosfer, iklim ve sıcaklık konularını anlamak, dünyayı çevreleyen sistemleri kavramanın...

1 / 6

of 6

Atmosfer ve Özellikleri

Atmosfer, Dünya'yı çevreleyen ve farklı gazlardan oluşan hava küredir. Bu yapı %78 azot, %21 oksijen ve %1 diğer gazlardan (karbondioksit, su buharı vb.) oluşur. Atmosferin kalınlığı Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe azalır. Bunun sebepleri sıcaklık, yer çekimi ve çizgisel hızdır.

Atmosfer birkaç önemli katmandan oluşur. En alt katman olan Troposfer, tüm hava olaylarının gerçekleştiği, en yoğun katmandır. Stratosfer'de ozon tabakası bulunur ve atmosferin en soğuk katmanıdır. Mezosfer'de meteorlar parçalanır. Termosfer atmosferin en sıcak katmanıdır ve kuzey ışıkları burada görülür. En dış katman olan Ekzosfer'de ise yer çekimi oldukça düşüktür.

Atmosfer, iklimin oluşmasını sağlar, sıcaklığı dengeli dağıtır ve Güneş'ten gelen zararlı ışınları tutar. Ayrıca içindeki oksijen sayesinde canlılara yaşam alanı oluşturur.

Not: Troposferde her 200 metrede sıcaklık 1°C azalır, bu bilgi yükseltiye bağlı sıcaklık hesaplamalarında önemlidir.

of 6

Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

Sıcaklık, cisimlerdeki potansiyel enerjinin kinetik enerjiye dönüşmesidir. Yeryüzündeki sıcaklığı etkileyen en önemli faktör Güneş ışınlarının düşme açısıdır. Bu açı büyüdükçe sıcaklık artar.

Dünya'nın şekli nedeniyle, Ekvator'dan kutuplara gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı daralır ve sıcaklık azalır. Buna enlem etkisi denir. Ayrıca, Dünya'nın günlük hareketinden dolayı Güneş ışınları gün içinde farklı açılarla gelir. En büyük açıyla öğlen 12.00'de gelmesine rağmen, en sıcak saatler 13.00-15.00 arasıdır. Bunun sebebi günlük ısı birikimidir.

Eksen eğikliği ve yıllık hareket de sıcaklığı etkiler. Türkiye'ye Güneş en büyük açıyla 21 Haziran'da gelmesine rağmen, en sıcak aylar Temmuz ve Ağustos'tur. Bunun sebebi yıllık ısı birikimidir. Yıl içinde sıcaklık en fazla Orta Kuşak'ta değişir.

Önemli Bilgi: Bakı etkisi nedeniyle Kuzey Yarımküre'de genellikle güney yamaçlar, Güney Yarımküre'de ise kuzey yamaçlar daha sıcaktır. Bu durum tarım alanlarının seçiminde büyük rol oynar.

of 6

Sıcaklığın Dağılışını Etkileyen Faktörler

Yükselti arttıkça sıcaklık azalır. Troposfer katmanında yerden yükseldikçe sıcaklık değeri her 100 metrede 1°C azalır. Bir yerin gerçek sıcaklığı ile indirgenmiş sıcaklığı (deniz seviyesine göre hesaplanmış hali) arasındaki fark, o yerin yükseltisi arttıkça büyür.

Okyanus akıntıları sıcaklık dağılışında önemli rol oynar. Ekvator'dan gelen akıntılar sıcak, kutuplardan gelenler ise soğuktur ve gittikleri yerlerde sıcaklığı etkiler. Nem oranının yüksek olduğu yerlerde ise günlük sıcaklık farkı azdır.

Kara ve denizlerin dağılışı da kritik bir faktördür. Karalar hızlı ısınıp hızlı soğurken, denizler yavaş ısınıp yavaş soğur. Bu yüzden karasal alanlarda günlük ve yıllık sıcaklık farkları fazladır. Güneşlenme süresi arttıkça da sıcaklık artar.

İlginç Durum: Kutuplar 6 ay boyunca güneş görmesine rağmen çok soğuktur. Bunun nedeni, güneş ışınlarının çok eğik açıyla gelmesi ve atmosferde daha uzun yol kat etmesidir.

of 6

Sıcaklığın Yeryüzünde Dağılışı

Sıcaklığın yeryüzündeki dağılışı izoterm (eş sıcaklık) eğrileriyle gösterilir. İzoterm haritaları iki şekilde hazırlanır: Gerçek izoterm haritalarında yükselti ve engebeler gibi faktörler dikkate alınarak gerçek sıcaklık ölçülür. İndirgenmiş izoterm haritalarında ise yükselti sıfır kabul edilerek sıcaklık hesaplanır.

Dünya'nın yıllık ortalama sıcaklık dağılışında bazı önemli özellikler vardır. Sıcaklık kutuplara doğru gidildikçe azalır (enlem etkisi). Kuzey Yarımküre'de sıcaklık ortalaması daha yüksektir ve izoterm eğrileri fazla sapmalara uğrar. Bunun nedeni karasallıktır. Güney Yarımküre'de ise izoterm eğrileri daha az sapar, çünkü denizler daha geniş yer kaplar.

Ocak ayı izoterm haritasında, Dünya'nın en soğuk yerleri Kuzey Yarımküre'de (Sibirya, Kuzey Kanada) yer alırken, en sıcak yerler Güney Yarımküre'de bulunur (Oğlak Dönencesi çevresi). Termik ekvator (en sıcak bölge) bu dönemde Güney Yarımküre'ye kayar.

Dikkat: Temmuz ayında ise tam tersi olur: en sıcak yerler Kuzey Yarımküre'de 30° kuzey enlemi civarında yer alır ve termik ekvator kuzeye kayar.

of 6

Basınç ve Etkileyici Faktörler

Basınç, atmosferi oluşturan gazların yeryüzüne uyguladığı ağırlıktır. Basıncı etkileyen en önemli faktörlerden biri sıcaklıktır ve aralarında ters orantı vardır. Sıcaklık arttıkça basınç azalır. Isınan hava yükselir ve alçak basınç (AB) oluşur. Soğuyan hava alçalır ve yüksek basınç (YB) oluşur.

Yükselti ile basınç arasında da ters orantı vardır. Yükseklere çıkıldıkça yer çekimi etkisiyle atmosferi oluşturan gazlar azalır ve basınç düşer. Yer çekimi ile basınç arasında doğru orantı vardır; yer çekimi arttıkça basınç da artar.

Yoğunluk da basıncı etkiler. Gazların yoğun olduğu yerlerde yüksek basınç, az olduğu yerlerde alçak basınç oluşur. Dinamik etkenler ise Dünya'nın günlük hareketine bağlı olarak 30° enlemlerinde Dinamik Yüksek Basınç, 60° enlemlerinde ise Dinamik Alçak Basınç alanlarının oluşmasını sağlar.

Uyarı: Dinamik kökenli basınçlarda sıcaklık yorumu yapılmaz. Basıncın oluşumu hareket veya çevresel faktörlere bağlıdır.

of 6

Basınç Merkezleri ve Rüzgar

Yeryüzünde sürekli basınç alanları iki temel türdedir: Termik basınçlar sıcaklığın etkisiyle oluşurken, dinamik basınçlar hareket veya çevresel faktörlere bağlı olarak oluşur.

Alçak basınç alanlarında yükselici hava hareketleri görülür ve yağış ihtimali fazladır. Hava çevreden merkeze doğru hareket eder ve bulutluluk oranı yüksektir. Sıcaklık farkı az ve hava basıncı 1013 mb'den düşüktür. Yüksek basınç alanlarında ise alçalıcı hava hareketleri görülür ve yağış ihtimali azdır. Hava merkezden çevreye doğru hareket eder ve bulutluluk oranı düşüktür. Sıcaklık farkı fazla ve hava basıncı 1013 mb'den yüksektir.

Basınç merkezlerini şekillerle gösterirken, karşılıklı iki ok birleştiğinde "S" oluşuyorsa Kuzey Yarımküre'de, "Z" oluşuyorsa Güney Yarımküre'de olduğunu gösterir. Okların yönü içeriye doğru ise alçak basıncı işaret eder.

Rüzgar Oluşumu: Rüzgar, yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru esen yatay yönlü hava hareketidir. Basınç farkı ne kadar büyükse rüzgar o kadar şiddetli eser.

We thought you’d never ask...

What is the Knowunity AI companion?

Our AI companion is specifically built for the needs of students. Based on the millions of content pieces we have on the platform we can provide truly meaningful and relevant answers to students. But its not only about answers, the companion is even more about guiding students through their daily learning challenges, with personalised study plans, quizzes or content pieces in the chat and 100% personalisation based on the students skills and developments.

Where can I download the Knowunity app?

You can download the app in the Google Play Store and in the Apple App Store.

Is Knowunity really free of charge?

That's right! Enjoy free access to study content, connect with fellow students, and get instant help – all at your fingertips.

Can't find what you're looking for? Explore other subjects.

Students love us — and so will you.

4.6/5App Store

4.7/5Google Play

The app is very easy to use and well designed. I have found everything I was looking for so far and have been able to learn a lot from the presentations! I will definitely use the app for a class assignment! And of course it also helps a lot as an inspiration.

Stefan SiOS user

This app is really great. There are so many study notes and help [...]. My problem subject is French, for example, and the app has so many options for help. Thanks to this app, I have improved my French. I would recommend it to anyone.

Samantha KlichAndroid user

Wow, I am really amazed. I just tried the app because I've seen it advertised many times and was absolutely stunned. This app is THE HELP you want for school and above all, it offers so many things, such as workouts and fact sheets, which have been VERY helpful to me personally.

AnnaiOS user

Coğrafya408 views·Updated Jun 16, 2026·6 pages

TYT Coğrafya: İklim Bilgisi Ders Notları

Melek Çelik@melekelik_t74r1

Add to Google sources

Atmosfer, iklim ve sıcaklık konularını anlamak, dünyayı çevreleyen sistemleri kavramanın temelini oluşturur. Bu konu, Dünya'mızı saran hava tabakasının yapısını, iklimi şekillendiren faktörleri ve günlük hayatımızı etkileyen basınç sistemlerini içerir.

of 6

Atmosfer ve Özellikleri

Atmosfer, iklimin oluşmasını sağlar, sıcaklığı dengeli dağıtır ve Güneş'ten gelen zararlı ışınları tutar. Ayrıca içindeki oksijen sayesinde canlılara yaşam alanı oluşturur.

Not: Troposferde her 200 metrede sıcaklık 1°C azalır, bu bilgi yükseltiye bağlı sıcaklık hesaplamalarında önemlidir.

of 6

Sıcaklığı Etkileyen Faktörler

Önemli Bilgi: Bakı etkisi nedeniyle Kuzey Yarımküre'de genellikle güney yamaçlar, Güney Yarımküre'de ise kuzey yamaçlar daha sıcaktır. Bu durum tarım alanlarının seçiminde büyük rol oynar.

of 6

Sıcaklığın Dağılışını Etkileyen Faktörler

İlginç Durum: Kutuplar 6 ay boyunca güneş görmesine rağmen çok soğuktur. Bunun nedeni, güneş ışınlarının çok eğik açıyla gelmesi ve atmosferde daha uzun yol kat etmesidir.

of 6

Sıcaklığın Yeryüzünde Dağılışı

Dikkat: Temmuz ayında ise tam tersi olur: en sıcak yerler Kuzey Yarımküre'de 30° kuzey enlemi civarında yer alır ve termik ekvator kuzeye kayar.

of 6

Basınç ve Etkileyici Faktörler

Uyarı: Dinamik kökenli basınçlarda sıcaklık yorumu yapılmaz. Basıncın oluşumu hareket veya çevresel faktörlere bağlıdır.

of 6

Basınç Merkezleri ve Rüzgar

Rüzgar Oluşumu: Rüzgar, yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru esen yatay yönlü hava hareketidir. Basınç farkı ne kadar büyükse rüzgar o kadar şiddetli eser.