Coğrafya1,251 views·Updated Jun 18, 2026·31 pages

10. Sınıf Coğrafya Ders Notları: TYT Hazırlık

Sudenaz Duran@sudenazduran12

Add to Google sources

Coğrafya dersinde en önemli konulardan biri olan Dünya'nın yapısı ve...

1 / 10

of 10

10. SINIF COĞRAFYA DERS NOTU -1-

2019-2020

MİLLİ İRADE
KIZ ANADOLU İMAM HATİP LİSESİ
FEN VE SOSYAL BİLİMLER PROJE OKULU

Avrasya
Levhası

Dünya'nın Tektonik Yapısı

Dünya yaklaşık 4,6 milyar yıl önce kızgın gaz bulutlarının sıkışmasıyla oluştu ve soğumaya başladı. Bu süreçte ağır maddeler merkeze, hafif olanlar dışarıya yerleşti.

Dünya üç temel katmandan oluşuyor: Yer kabuğu (en dış ve hafif), Manto (orta katman, iç kuvvetlerin kaynağı) ve Çekirdek (en iç ve ağır). Bu katmanlara geosfer deniyor.

Levha Tektoniği Teorisi'ne göre yer kabuğu yapboz parçaları gibi hareket eden levhalardan oluşuyor. Geçmişte tüm kıtalar Pangea adında tek bir parça halindeydi. Levhaların hareketi sayesinde bu süper kıta parçalanarak bugünkü kıtalar oluştu.

İlginç Bilgi: Okyanusların doğu-batı kıyılarındaki kayaçların benzerliği ve farklı kıtalardaki aynı fosiller, Pangea'nın varlığının en büyük kanıtlarıdır.

of 10

Jeolojik Zamanlar

Dünya'nın tarihi jeolojik zamanlara ayrılarak inceleniyor. Bu dönemlerin belirlenmesinde fosiller ve radyoaktif maddeler kullanılıyor.

İlk Zaman (Prekambriyen) döneminde ilk canlılar ortaya çıktı. I. Zaman (Paleozoyik)'te balıklar ve kara bitkileri gelişti, taş kömürü yatakları oluştu. II. Zaman (Mezozoyik) dinozorların dönemi olarak biliniyor.

III. Zaman (Senozoyik) ise iki alt döneme ayrılıyor. Tersiyer döneminde bugünkü dağ sistemleri (Alpler, Himalayalar) oluştu. Kuvaterner döneminde ise buzul çağları yaşandı ve insan hayatı başladı.

Sınav İpucu: Türkiye'nin büyük kısmı Tersiyer ve Kuvaterner dönemlerde oluştuğu için genç bir arazi yapısına sahip. Bu yüzden depremler sık yaşanıyor!

of 10

İç Kuvvetler - Dağ Oluşumu ve Kıta Hareketleri

İç kuvvetler mantodaki konveksiyonel hareketlerden kaynaklanıyor ve dört türde görülüyor: Dağ oluşumu (Orojenez), Kıta oluşumu (Epirojenez), Volkanizma ve Depremler.

Epirojenez geniş kara parçalarının yükselip alçalmasıdır. Yer kabuğu levhaları manto üzerinde izostatik denge halinde dururlar. Bu denge bozulduğunda deniz ilerlemesi (transgresyon) veya deniz gerilemesi (regresyon) olur.

Orojenez ise dağların oluşum sürecidir. Tortul tabakalar yan basınçlara uğradığında esnek yapılar kıvım dağları, sert yapılar ise kırık dağları oluşturur. Dünya üzerinde Kaledoniyen, Hersiniyen ve Alp kıvrımları olmak üzere farklı dönemlerde dağlar oluşmuştur.

Kolay Hatırlama: Kıvım dağlarda antikninal yüksek, senkinal alçak bölgedir. Kırık dağlarda horst yüksek, graben alçak bölgedir.

of 10

Volkanizma ve Çeşitleri

Volkanizma magmanın yer kabuğundaki hareketleri sonucu gerçekleşir. Derinlik volkanizması yer altında, yüzey volkanizması ise yer üstünde gerçekleşir.

Volkanlar şekillerine göre üç tipte görülür: Tabakalı volkanlar (Fuji Dağı gibi koni şeklinde), Kalkan volkanları (geniş ve kubbemsi), Kül volkanları (sadece kül çıkaran).

Dünyadaki volkanların %75'i Pasifik Levhası çevresinde bulunur, bu alana "Ateş Çemberi" denir. Japonya, Şili, Endonezya gibi ülkeler bu kuşakta yer alır.

Gerçek Hayat: Volkanik topraklar çok verimlidir çünkü magmadan gelen mineraller toprağı zenginleştirir. Bu yüzden volkan bölgelerinde tarım gelişmiştir.

of 10

Depremler ve Oluşum Mekanizması

Depremler yer kabuğundaki gerilimler sonucu kayaçların kırılmasıyla oluşur. Kırık alanlar fay hatlarını oluşturur ve deprem riski artırır.

Depremler üç türde görülür: Tektonik depremler (en yaygını, %99'u), Volkanik depremler (püskürme sırasında) ve Çökme depremleri (karstik alanlarda).

Deprem dalgaları üç tipte yayılır: P dalgaları (boyuna), S dalgaları (enine) ve L dalgaları (yüzey, en yıkıcı). Depremin gücü Richter ölçeği ile, şiddeti ise dış merkezde (episantr) en fazla hissedilir.

Önemli Bilgi: Türkiye üç levhanın (Avrasya, Afrika, Arabistan) kesişim noktasında bulunduğu için deprem riski yüksektir.

of 10

Kayaçlar ve Döngüsü

Kayaçlar mineral ve organik maddelerden oluşan katı maddelerdir. Tüm kayaçların kökeni magmadır ve sürekli değişim halindedirler.

Katılaşım kayaçları magmanın soğumasıyla oluşur. İç püskürük olanlar (granit) açık renkli ve sert, dış püskürük olanlar (bazalt) koyu renkli ve gözeneklidir.

Tortul kayaçları üç tipte görülür: Fiziksel tortul (kumtaşı), kimyasal tortul (kalker, karstik şekiller oluşturur) ve organik tortul (kömür, petrol, fosil içerir). Başkalaşım kayaçları ise yüksek sıcaklık ve basınçla oluşur (mermer, şist).

Sınav Sorusu: Fosil sadece tortul kayaçlarda bulunur, çünkü diğer kayaçların oluşum sıcaklığı fosilleri yok eder.

of 10

Türkiye'de İç Kuvvetler

Türkiye özellikle III. Jeolojik Zaman'dan sonra yoğun yer kabuğu hareketleri geçirmiştir. Ortalama yükseltinin 1000 metreden fazla olması epirojenezle yükselmenin kanıtıdır.

Orojenik hareketler sonucu Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar (kıvım dağlar), Ege Bölgesi'nde ise Gediz, Menderes ovaları (graben) ve Bozdağlar (horst) gibi kırık dağlar oluşmuştur.

Türkiye'de aktif volkan yoktur ancak Ağrı, Erciyes, Karacadağ gibi sönmüş volkanlar ve Meke Tuzlası (maar), Nemrut Kalderası gibi volkanik şekiller bulunur.

Gerçek Hayat Bağlantısı: 1999 Gölcük, 2011 Van gibi büyük depremler Türkiye'nin levha sınırlarında olmasının sonucudur. Depremden en az etkilenen yerler Konya çevresi ve Mardin-Şanlıurfa'dır.

of 10

We thought you’d never ask...

What is the Knowunity AI companion?

Our AI companion is specifically built for the needs of students. Based on the millions of content pieces we have on the platform we can provide truly meaningful and relevant answers to students. But its not only about answers, the companion is even more about guiding students through their daily learning challenges, with personalised study plans, quizzes or content pieces in the chat and 100% personalisation based on the students skills and developments.

Where can I download the Knowunity app?

You can download the app in the Google Play Store and in the Apple App Store.

Is Knowunity really free of charge?

That's right! Enjoy free access to study content, connect with fellow students, and get instant help – all at your fingertips.

Can't find what you're looking for? Explore other subjects.

Students love us — and so will you.

4.6/5App Store

4.7/5Google Play

The app is very easy to use and well designed. I have found everything I was looking for so far and have been able to learn a lot from the presentations! I will definitely use the app for a class assignment! And of course it also helps a lot as an inspiration.

Stefan SiOS user

This app is really great. There are so many study notes and help [...]. My problem subject is French, for example, and the app has so many options for help. Thanks to this app, I have improved my French. I would recommend it to anyone.

Samantha KlichAndroid user

Wow, I am really amazed. I just tried the app because I've seen it advertised many times and was absolutely stunned. This app is THE HELP you want for school and above all, it offers so many things, such as workouts and fact sheets, which have been VERY helpful to me personally.

AnnaiOS user

Coğrafya1,251 views·Updated Jun 18, 2026·31 pages

10. Sınıf Coğrafya Ders Notları: TYT Hazırlık

Sudenaz Duran@sudenazduran12

Add to Google sources

Coğrafya dersinde en önemli konulardan biri olan Dünya'nın yapısı ve doğal sistemler, günlük hayatımızda yaşadığımız pek çok olayı açıklıyor. Depremler neden oluyor, dağlar nasıl oluşuyor ve neden Türkiye bu kadar volkanik bir yapıya sahip?

of 10

Dünya'nın Tektonik Yapısı

Dünya yaklaşık 4,6 milyar yıl önce kızgın gaz bulutlarının sıkışmasıyla oluştu ve soğumaya başladı. Bu süreçte ağır maddeler merkeze, hafif olanlar dışarıya yerleşti.

Dünya üç temel katmandan oluşuyor: Yer kabuğu (en dış ve hafif), Manto (orta katman, iç kuvvetlerin kaynağı) ve Çekirdek (en iç ve ağır). Bu katmanlara geosfer deniyor.

İlginç Bilgi: Okyanusların doğu-batı kıyılarındaki kayaçların benzerliği ve farklı kıtalardaki aynı fosiller, Pangea'nın varlığının en büyük kanıtlarıdır.

of 10

Jeolojik Zamanlar

Dünya'nın tarihi jeolojik zamanlara ayrılarak inceleniyor. Bu dönemlerin belirlenmesinde fosiller ve radyoaktif maddeler kullanılıyor.

Sınav İpucu: Türkiye'nin büyük kısmı Tersiyer ve Kuvaterner dönemlerde oluştuğu için genç bir arazi yapısına sahip. Bu yüzden depremler sık yaşanıyor!

of 10

İç Kuvvetler - Dağ Oluşumu ve Kıta Hareketleri

İç kuvvetler mantodaki konveksiyonel hareketlerden kaynaklanıyor ve dört türde görülüyor: Dağ oluşumu (Orojenez), Kıta oluşumu (Epirojenez), Volkanizma ve Depremler.

Kolay Hatırlama: Kıvım dağlarda antikninal yüksek, senkinal alçak bölgedir. Kırık dağlarda horst yüksek, graben alçak bölgedir.

of 10

Volkanizma ve Çeşitleri

Volkanizma magmanın yer kabuğundaki hareketleri sonucu gerçekleşir. Derinlik volkanizması yer altında, yüzey volkanizması ise yer üstünde gerçekleşir.

Dünyadaki volkanların %75'i Pasifik Levhası çevresinde bulunur, bu alana "Ateş Çemberi" denir. Japonya, Şili, Endonezya gibi ülkeler bu kuşakta yer alır.

Gerçek Hayat: Volkanik topraklar çok verimlidir çünkü magmadan gelen mineraller toprağı zenginleştirir. Bu yüzden volkan bölgelerinde tarım gelişmiştir.

of 10

Depremler ve Oluşum Mekanizması

Depremler yer kabuğundaki gerilimler sonucu kayaçların kırılmasıyla oluşur. Kırık alanlar fay hatlarını oluşturur ve deprem riski artırır.

Depremler üç türde görülür: Tektonik depremler (en yaygını, %99'u), Volkanik depremler (püskürme sırasında) ve Çökme depremleri (karstik alanlarda).

Önemli Bilgi: Türkiye üç levhanın (Avrasya, Afrika, Arabistan) kesişim noktasında bulunduğu için deprem riski yüksektir.

of 10

Kayaçlar ve Döngüsü

Kayaçlar mineral ve organik maddelerden oluşan katı maddelerdir. Tüm kayaçların kökeni magmadır ve sürekli değişim halindedirler.

Katılaşım kayaçları magmanın soğumasıyla oluşur. İç püskürük olanlar (granit) açık renkli ve sert, dış püskürük olanlar (bazalt) koyu renkli ve gözeneklidir.

Sınav Sorusu: Fosil sadece tortul kayaçlarda bulunur, çünkü diğer kayaçların oluşum sıcaklığı fosilleri yok eder.

of 10

Türkiye'de İç Kuvvetler

Türkiye özellikle III. Jeolojik Zaman'dan sonra yoğun yer kabuğu hareketleri geçirmiştir. Ortalama yükseltinin 1000 metreden fazla olması epirojenezle yükselmenin kanıtıdır.

Orojenik hareketler sonucu Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar (kıvım dağlar), Ege Bölgesi'nde ise Gediz, Menderes ovaları (graben) ve Bozdağlar (horst) gibi kırık dağlar oluşmuştur.

Türkiye'de aktif volkan yoktur ancak Ağrı, Erciyes, Karacadağ gibi sönmüş volkanlar ve Meke Tuzlası (maar), Nemrut Kalderası gibi volkanik şekiller bulunur.

Gerçek Hayat Bağlantısı: 1999 Gölcük, 2011 Van gibi büyük depremler Türkiye'nin levha sınırlarında olmasının sonucudur. Depremden en az etkilenen yerler Konya çevresi ve Mardin-Şanlıurfa'dır.

of 10